अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध केवल मित्रता, सद्भाव र कूटनीतिक भेटघाटका आधारमा अघि बढ्दैनन्। राष्ट्रिय हित, आर्थिक सामर्थ्य, भूराजनीतिक प्राथमिकता र पारस्परिक लाभले नै दुई देशबीचको सम्बन्धलाई दीर्घकालीन दिशा दिन्छन्। त्यसैले नेपालले अस्ट्रेलियासँगको सम्बन्धलाई भावनात्मक अपेक्षा र औपचारिक आश्वासनमा सीमित नराखी ठोस आर्थिक तथा रणनीतिक सहकार्यमा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ।

नेपाल र अस्ट्रेलियाबीच शिक्षा, पर्यटन, व्यापार, लगानी, विकास सहयोग तथा जनस्तरको सम्बन्ध विस्तारका विभिन्न सम्भावना छन्। अस्ट्रेलियामा नेपाली समुदायको उपस्थिति बढ्दै जानुले पनि दुई देशबीचको सम्बन्धलाई थप व्यापक बनाउने अवसर सिर्जना गरेको छ। तर यी सम्भावनालाई वास्तविक उपलब्धिमा बदल्न नेपालले आफ्नो आर्थिक क्षमता, नीतिगत विश्वसनीयता र कूटनीतिक प्रभाव बढाउनुपर्छ।

अस्ट्रेलियाको क्षेत्रीय नीति र नेपालको सिकाइ

अस्ट्रेलियाले प्रशान्त क्षेत्रका फिजी, भानुआटु, सामोआ लगायतका राष्ट्रसँग विकास सहायता, श्रम गतिशीलता, सुरक्षा तथा आर्थिक सहकार्यलाई प्राथमिकता दिँदै आएको छ। यी सम्बन्धमा विकास साझेदारीसँगै क्षेत्रीय स्थिरता, सुरक्षा र भूराजनीतिक प्रभाव विस्तारका विषय पनि जोडिएका छन्।

यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिक्न सकिन्छ—देशहरूबीचको सम्बन्ध सद्भावमा मात्र आधारित हुँदैन, त्यसमा दुवै पक्षका राष्ट्रिय हित पनि जोडिएका हुन्छन्। अस्ट्रेलियाले आफ्ना क्षेत्रीय प्राथमिकताअनुसार साझेदारी विस्तार गरिरहेको अवस्थामा नेपालले पनि आफ्नो राष्ट्रिय हित स्पष्ट पार्दै सहकार्यका क्षेत्र पहिचान गर्नुपर्छ।

नेपालले अस्ट्रेलियासँगको सम्बन्धलाई केवल सहायता प्राप्त गर्ने वा आफ्ना नागरिकलाई अध्ययन तथा रोजगारीका लागि पठाउने माध्यमका रूपमा मात्र हेर्नु हुँदैन। बरु दुवै देशले लाभ लिन सक्ने आर्थिक तथा रणनीतिक क्षेत्र पहिचान गरेर सहकार्यको दायरा विस्तार गर्नुपर्छ।

कूटनीतिक सम्बन्धमा आर्थिक योगदानको महत्त्व

अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा कुनै देशको प्रभाव उसको भौगोलिक अवस्थिति वा जनसङ्ख्याले मात्र निर्धारण गर्दैन। आर्थिक योगदान, विश्वसनीयता, कूटनीतिक सक्रियता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यमा निर्वाह गर्ने भूमिकाले पनि प्रभाव पार्छन्।

अस्ट्रेलियाले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सुरक्षा परिषद्मा सन् २०२९–२०३० का लागि अस्थायी सदस्य बन्न अघि बढाएको अभियानले बहुपक्षीय कूटनीतिक सम्बन्धको महत्त्वलाई उजागर गर्छ। यस्तो निर्वाचनमा सदस्य राष्ट्रहरूको समर्थन आवश्यक पर्ने भएकाले विभिन्न देशसँगको संवाद र सम्बन्धलाई महत्त्व दिइन्छ।

तर आर्थिक सहयोग र कूटनीतिक समर्थनबीच सधैँ प्रत्यक्ष लेनदेन हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। प्रत्येक देशले आफ्ना प्राथमिकता, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता र राष्ट्रिय हितका आधारमा निर्णय गर्छ। नेपालले पनि यही यथार्थ बुझेर अस्ट्रेलियासँगको सम्बन्धमा आफ्नो भूमिका र योगदान स्पष्ट पार्नुपर्छ।

नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा उठाउने विषय, क्षेत्रीय सहकार्यमा निर्वाह गर्न सक्ने भूमिका तथा आर्थिक साझेदारीका अवसरलाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सके आफ्नो कूटनीतिक विश्वसनीयता बढाउन सक्छ।

भिसा र श्रम गतिशीलतामा यथार्थपरक दृष्टिकोण

अस्ट्रेलियाको आप्रवासन नीतिलाई लिएर नेपालमा विभिन्न अपेक्षा र चासो देखिन्छन्। विशेषगरी विद्यार्थी, दक्ष जनशक्ति, श्रमिक तथा अस्ट्रेलियामा बसोबास गर्ने नेपाली परिवारका लागि भिसासम्बन्धी व्यवस्था महत्त्वपूर्ण विषय हो।

अस्ट्रेलियाले प्रशान्त क्षेत्रका केही राष्ट्रका नागरिकका लागि विशेष श्रम गतिशीलता तथा आप्रवासनसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। तर यस्ता व्यवस्थालाई नेपालका नागरिकले प्राप्त गर्ने सबै प्रकारका भिसासँग सीधै तुलना गर्न मिल्दैन। प्रत्येक कार्यक्रमको उद्देश्य, योग्यता, पात्रता र सर्त फरक हुन सक्छन्।

नेपालले अस्ट्रेलियासँग श्रम तथा सीपसम्बन्धी सहकार्य विस्तार गर्न खोज्दा भावनात्मक आग्रहभन्दा तथ्यमा आधारित संवाद गर्नुपर्छ। नेपाली जनशक्तिको सीप, दक्षता, व्यावसायिक योग्यता र श्रम बजारमा दिन सक्ने योगदानलाई प्रमाणित गर्न सकिए सहकार्यका नयाँ अवसर खोज्न सहज हुन्छ।

यसका लागि दक्ष जनशक्ति विकास, सीप प्रमाणीकरण, श्रमिकको अधिकार संरक्षण र श्रमसम्बन्धी द्विपक्षीय संवादलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। नेपालले आफ्ना नागरिकलाई विदेश पठाउने क्षमतासँगै उनीहरूको सीप र उत्पादकत्व बढाउने नीति पनि अघि बढाउन आवश्यक छ।

व्यापार, लगानी र उत्पादनमा आधारित साझेदारी

नेपाल–अस्ट्रेलिया सम्बन्धलाई थप परिणाममुखी बनाउन आर्थिक सहकार्य विस्तार महत्त्वपूर्ण छ। जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि, खाद्य उत्पादन, सूचना प्रविधि, शिक्षा तथा उद्यमशीलताका क्षेत्रमा सहकार्यका सम्भावना खोज्न सकिन्छ।

तर सम्भावना हुनु र त्यसलाई वास्तविक लगानी तथा व्यापारमा रूपान्तरण गर्नु फरक कुरा हुन्। लगानीकर्ताले नीतिगत स्थिरता, पारदर्शी प्रक्रिया, पूर्वानुमान गर्न सकिने नियम र प्रभावकारी कार्यान्वयन खोज्छन्। नेपालले यी पक्षमा सुधार गर्न सके अस्ट्रेलियाली लगानी तथा व्यावसायिक सहकार्यका लागि थप अनुकूल वातावरण बनाउन सक्छ।

नेपालले निर्यातयोग्य वस्तु तथा सेवाको पहिचान गरी तिनको गुणस्तर, उत्पादन क्षमता र बजार पहुँच विस्तार गर्नुपर्छ। कृषि तथा खाद्य उत्पादनमा मूल्य अभिवृद्धि, पर्यटनमा गुणस्तरीय सेवा, सूचना प्रविधिमा दक्ष जनशक्ति र नवीकरणीय ऊर्जामा लगानीका अवसरलाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ।

अस्ट्रेलियासँगको सम्बन्धलाई केवल वैदेशिक सहायता वा श्रम आपूर्तिसँग जोडेर हेर्नुभन्दा नेपाललाई विश्वसनीय व्यापारिक तथा लगानी साझेदारका रूपमा स्थापित गर्ने लक्ष्य लिनु आवश्यक छ।

अस्ट्रेलियामा नेपाली समुदायः सम्बन्ध विस्तारको सेतु

अस्ट्रेलियामा बसोबास गर्ने नेपाली समुदाय नेपालका लागि महत्त्वपूर्ण सामाजिक, सांस्कृतिक र आर्थिक सम्पत्ति हो। यस समुदायले दुई देशबीच सांस्कृतिक आदानप्रदान, पर्यटन प्रवर्द्धन, व्यापारिक सम्पर्क र संस्थागत संवाद विस्तारमा भूमिका खेल्न सक्छ।

विद्यार्थी, व्यवसायी, पेसाकर्मी, अनुसन्धानकर्ता तथा विभिन्न क्षेत्रमा स्थापित नेपालीहरूले नेपाल र अस्ट्रेलियाबीच ज्ञान, सीप, प्रविधि र लगानीको आदानप्रदानमा योगदान दिन सक्छन्।

यद्यपि विदेशमा नेपाली समुदायको सङ्ख्या बढ्दै जानु मात्रले दुई देशको नीतिमा स्वतः परिवर्तन ल्याउँदैन। त्यसका लागि समुदायको संस्थागत सहभागिता, व्यावसायिक सञ्जाल, विश्वसनीय पहल र निरन्तर कूटनीतिक संवाद आवश्यक हुन्छ।

नेपालले विदेशमा रहेका आफ्ना नागरिकलाई केवल विप्रेषण पठाउने व्यक्तिका रूपमा मात्र नहेरी ज्ञान, सीप, उद्यमशीलता र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तारका साझेदारका रूपमा पनि हेर्नुपर्छ। यसो गर्न सके प्रवासी नेपालीको अनुभव र क्षमतालाई राष्ट्रिय विकाससँग जोड्न सकिन्छ।

विप्रेषणभन्दा अघि उत्पादन र उद्यमशीलता

नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारी र विप्रेषणको महत्त्वलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर दीर्घकालीन आर्थिक सबलताका लागि विप्रेषणमा निर्भरता मात्र पर्याप्त हुँदैन। उत्पादन, निर्यात, उद्यमशीलता र लगानीमा आधारित अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु आवश्यक छ।

यसका लागि स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना, दक्ष जनशक्ति उत्पादन, व्यवसाय सञ्चालनमा सहजता, प्रविधिको प्रयोग र निजी क्षेत्रको क्षमता अभिवृद्धिमा जोड दिनुपर्छ। विदेशमा रहेका नेपालीले आर्जन गरेको ज्ञान, पुँजी र व्यावसायिक अनुभवलाई स्वदेशमा उपयोग गर्न सक्ने वातावरण पनि बनाउनुपर्छ।

नेपालले आर्थिक सामर्थ्य बढाउन सके अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा आफ्नो प्राथमिकता स्पष्ट रूपमा अघि सार्न र साझेदार देशहरूसँग परिणाममुखी संवाद गर्न थप सहज हुनेछ। आर्थिक रूपमा सबल र नीतिगत रूपमा विश्वसनीय देशसँग सहकार्य गर्दा दुवै पक्षले दीर्घकालीन लाभ प्राप्त गर्न सक्छन्।

भावनाभन्दा व्यावहारिक कूटनीति

नेपालको पहिलो विश्वव्यापी परिकारसम्बन्धी शब्दकोश ‘फलाङ फुड डिक्सनरी’का लेखक तथा अर्थसमाचारका अस्ट्रेलियास्थित संवाददाता शिव न्यौपानेको विचारमा, परराष्ट्र सम्बन्धमा भावनाभन्दा व्यावहारिकता र राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। मित्रता आवश्यक भए पनि त्यसलाई दिगो उपलब्धिमा बदल्ने आधार आर्थिक सामर्थ्य, विश्वसनीयता र पारस्परिक लाभ हो।

नेपाल–अस्ट्रेलिया सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउने विषयमा भावनात्मक सद्भावको आफ्नै महत्त्व छ। तर सद्भावलाई ठोस परिणामसँग जोड्न दुवै देशका प्राथमिकता पहिचान गर्नुपर्छ। व्यापार तथा लगानी विस्तार, शिक्षा र सीप विकास, पर्यटन प्रवर्द्धन, प्रविधि हस्तान्तरण र जनस्तरको सम्बन्धलाई संस्थागत बनाउने विषयमा स्पष्ट कार्ययोजना आवश्यक छ।

नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितअनुसार प्राथमिकता तय गर्दै अस्ट्रेलियासँग नियमित संवाद, व्यावसायिक साझेदारी र नीतिगत सहकार्य विस्तार गर्नुपर्छ। त्यसका लागि सरकारी कूटनीतिसँगै निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, व्यावसायिक सञ्जाल र प्रवासी नेपाली समुदायको योगदानलाई समेत उपयोग गर्न सकिन्छ।

अन्तमा नेपालले अस्ट्रेलियासँगको सम्बन्धमा सद्भावलाई अस्वीकार गर्नुपर्ने होइन, त्यसलाई ठोस उपलब्धिसँग जोड्नुपर्ने हो। आर्थिक क्षमता बढाउने, रणनीतिक सम्भावना पहिचान गर्ने र साझा हितका क्षेत्रमा परिणाममुखी सहकार्य गर्ने दिशामा नेपाल अघि बढ्नुपर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा मीठा शब्दले मित्रता र सद्भावको वातावरण बनाउन सक्छन्। तर दीर्घकालीन साझेदारीका लागि विश्वसनीयता, आर्थिक योगदान, स्पष्ट राष्ट्रिय प्राथमिकता र प्रभावकारी कार्यान्वयन आवश्यक हुन्छन्।

नेपालले भावनात्मक अपेक्षाभन्दा व्यावहारिक कूटनीतिलाई प्राथमिकता दिँदै अस्ट्रेलियासँगको सम्बन्धलाई पारस्परिक लाभ र दीर्घकालीन राष्ट्रिय हितमा आधारित बनाउन सके दुई देशबीचको सहकार्य थप अर्थपूर्ण र परिणाममुखी बन्न सक्छ।