काठमाडौँ । नेपालमा बढ्दो फोहोर व्यवस्थापन चुनौतीलाई सम्बोधन गर्न कन्टेनर डिपोजिट तथा पुनर्चक्रण प्रणालीको सम्भाव्यता अध्ययन गर्नुपर्ने बहस अघि बढेको छ। अष्ट्रेलियामा बसोबास गर्ने नेपाली लेखक तथा ‘फलाङ फुड डिक्सनरी’का लेखक शिव न्यौपानेले पुनःप्रयोग तथा पुनर्चक्रण गर्न सकिने घरेलु फोहोरजन्य सामग्रीको व्यवस्थित संकलन र व्यवस्थापनका लागि यस्तो प्रणाली उपयोगी हुन सक्ने धारणा राखेका छन्।

न्यौपानेले क्यान, बोतल, सिसा तथा अन्य पुनर्चक्रणयोग्य सामग्री संकलन तथा बिक्री गर्दै आएका छन्। त्यस्ता सामग्री बिक्रीबाट प्राप्त रकम समुदाय तथा परोपकारी कार्यमा प्रयोग गर्दै आएका उनले पुनर्चक्रणलाई वातावरण संरक्षणसँगै सामाजिक योगदानको माध्यमका रूपमा अघि बढाउँदै आएका छन्।

उनका गतिविधिले एउटा महत्वपूर्ण अवधारणालाई जोड दिन्छ—हरेक व्यक्तिले ठूलो रकम दान गर्न नसके पनि पुनर्चक्रणयोग्य सामग्री उचित स्थानमा बुझाएर वातावरण संरक्षण र सामाजिक कार्यमा योगदान गर्न सक्छ।

के हो कन्टेनर डिपोजिट प्रणाली ?

कन्टेनर डिपोजिट प्रणालीमा निश्चित प्रकारका पेय पदार्थ खरिद गर्दा उपभोक्ताले वस्तुको मूल्यसँगै कन्टेनरका लागि सानो रकम धरौटीका रूपमा तिर्छन्। प्रयोगपछि खाली बोतल वा क्यान तोकिएको संकलन केन्द्रमा फिर्ता गरेपछि उक्त धरौटी रकम उपभोक्ताले फिर्ता पाउन सक्छन्।

प्रणालीको डिजाइनअनुसार उपभोक्तालाई धरौटी रकम आफैं फिर्ता लिने वा आफूले रोजेको परोपकारी संस्था तथा सामाजिक कार्यमा दान गर्ने विकल्पसमेत दिन सकिने अवधारणा अघि सारिएको छ।

यस्तो व्यवस्थाले प्रयोग भइसकेका बोतल तथा क्यानलाई सडक, नदी, सार्वजनिक स्थान वा सामान्य फोहोरमा फाल्नुको सट्टा संकलन केन्द्रमा फिर्ता गर्न उपभोक्तालाई आर्थिक प्रोत्साहन दिन सक्छ।

डिजिटल प्रविधिसँग जोड्न सकिने सम्भावना

न्यौपानेको धारणा अनुसार नेपालले कन्टेनर डिपोजिट प्रणालीलाई डिजिटल प्रविधिसँग जोडेर सञ्चालन गर्ने सम्भावनासमेत अध्ययन गर्न सक्छ। डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत पुनर्चक्रणयोग्य कन्टेनर फिर्ता गर्ने व्यक्तिलाई रकम फिर्ता गर्ने वा सो रकम आफूले रोजेको संस्थालाई दान गर्ने विकल्प उपलब्ध गराउन सकिने उनको प्रस्ताव छ।

उदाहरणका लागि, क्याफे, पसल, बसपार्क वा अन्य सार्वजनिक स्थानबाट मिनरल वाटरको बोतल खरिद गरेको व्यक्तिले प्रयोगपछि खाली बोतल नजिकैको संकलन केन्द्रमा बुझाउन सक्छ। कन्टेनर फिर्ता भएपछि डिजिटल प्रणालीमार्फत धरौटी रकम सम्बन्धित व्यक्तिको खातामा फिर्ता गर्न सकिने वा उसले रोजेको परोपकारी संस्था, सार्वजनिक अस्पताल वा अन्य सामाजिक संस्थालाई दान गर्न सकिने व्यवस्था बनाउन सकिन्छ।

यस्तो प्रणाली सञ्चालनका लागि भने स्पष्ट कानुनी व्यवस्था, संकलन केन्द्रको पूर्वाधार, डिजिटल प्रविधि, कन्टेनरको अभिलेख तथा पारदर्शी वित्तीय व्यवस्थापन आवश्यक हुनेछ।

फोहोर व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्ने अपेक्षा

व्यवस्थित पुनर्चक्रण प्रणालीले ल्यान्डफिल, नदी तथा सार्वजनिक स्थानमा पुग्ने पुनर्चक्रणयोग्य फोहोरको मात्रा घटाउन सहयोग गर्न सक्छ। सडक किनार, नदी तथा जलमार्गमा छरिएका बोतल, क्यानलगायतका सामग्री संकलन गर्न खर्च हुने समय र श्रमसमेत घटाउन सकिने सम्भावना हुन्छ।

यसले मानिसको फोहोरसम्बन्धी सोचमा पनि परिवर्तन ल्याउन सक्छ। फालिएको वस्तुलाई केवल ‘रद्दी’का रूपमा हेर्नुको सट्टा संकलन, प्रशोधन र पुनःप्रयोग गर्न सकिने स्रोतका रूपमा बुझ्ने संस्कार विकास गर्न यस्तो प्रणालीले सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

पुनर्चक्रणबाट रोजगारी र व्यवसायको अवसर

पुनर्चक्रण वातावरणीय विषय मात्र नभई आर्थिक गतिविधिसँग पनि जोडिन सक्छ। पुनर्चक्रणयोग्य सामग्रीको संकलन, ढुवानी, वर्गीकरण, प्रशोधन र पुनःउत्पादनका लागि विभिन्न तहमा श्रम तथा व्यवसाय आवश्यक पर्छ।

व्यवस्थित पुनर्चक्रण उद्योगको विकास भएमा रोजगारी सिर्जना हुनुका साथै अहिले फोहोरका रूपमा फालिने सामग्रीका लागि बजार निर्माण हुन सक्छ। नेपालमै पुनःप्राप्त गर्न सकिने सामग्रीको प्रभावकारी उपयोग गर्न सके केही सामग्रीमा आयात निर्भरता घटाउने सम्भावनासमेत रहन सक्छ।

तर यसको वास्तविक आर्थिक लाभ पुनर्चक्रण पूर्वाधारको गुणस्तर, पहुँच, बजारको आकार, प्रविधि र प्रणालीको कार्यक्षमतामा निर्भर हुने भएकाले नीति निर्माण गर्दा यी पक्षको अध्ययन आवश्यक हुनेछ।

वातावरण संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका

नेपालले फोहोर व्यवस्थापन, प्रदूषण नियन्त्रण तथा नदी, सहर र प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणमा विभिन्न चुनौती सामना गरिरहेको छ। सार्वजनिक स्थान सफा राख्नु तथा फोहोरलाई स्रोतबाटै वर्गीकरण र पुनर्चक्रणतर्फ लैजानु वातावरण संरक्षणको महत्वपूर्ण पक्ष हुन सक्छ।

स्वच्छ सार्वजनिक स्थानले समुदायको जीवनस्तरमा सकारात्मक प्रभाव पार्नुका साथै सहर तथा पर्यटकीय गन्तव्यको आकर्षण कायम राख्नसमेत सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

यद्यपि पुनर्चक्रण मात्रले नेपालका सबै वातावरणीय समस्या समाधान गर्न सक्दैन। फोहोर न्यूनीकरण, पुनःप्रयोग, कम्पोस्टिङ, स्रोतमा वर्गीकरण तथा जिम्मेवार विसर्जनलगायतका उपायसँगै पुनर्चक्रणलाई समग्र फोहोर व्यवस्थापन रणनीतिको एउटा हिस्साका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक हुन्छ।

अध्ययन र परीक्षणबाट अघि बढ्न सक्ने अवधारणा

जलवायु परिवर्तन तथा वातावरण संरक्षणका विषयमा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा छलफल भइरहेका बेला नेपालले आफ्नै परिवेशअनुकूल व्यावहारिक वातावरणीय नीति तथा कार्यक्रम विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखिन्छ।

सहज पहुँच भएका पुनर्चक्रण केन्द्र र पारदर्शी कन्टेनर डिपोजिट प्रणाली स्थापना गर्न सके समुदाय, व्यवसाय तथा सरकारलाई एउटै वातावरणीय अभियानमा जोड्ने आधार तयार हुन सक्छ।

न्यौपानेको अवधारणा अनुसार नेपालले तत्कालै देशभर एउटै प्रणाली लागू गर्नुभन्दा पहिले यसको सम्भाव्यता अध्ययन, सीमित क्षेत्रमा परीक्षण र त्यसबाट प्राप्त अनुभवका आधारमा विस्तार गर्ने विकल्पमा समेत विचार गर्न सक्छ।

अन्ततः फालिएको एउटा बोतल वा क्यानको मूल्य व्यक्तिगत रूपमा सानो देखिए पनि त्यस्ता सामग्री ठूलो परिमाणमा संकलन, पुनःप्रयोग र पुनर्चक्रण गर्न सके त्यसले वातावरणीय तथा आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्न सक्छ।

उचित नीति, जनसहभागिता, डिजिटल प्रविधि, संकलन पूर्वाधार र प्रभावकारी नियमनको संयोजनबाट नेपालमा कन्टेनर डिपोजिट प्रणाली उपयुक्त हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विषयमा अध्ययन र परीक्षण गर्न सकिने देखिन्छ। न्यौपानेको पहलले भने पुनर्चक्रणलाई वातावरण संरक्षणसँगै सामाजिक योगदान र आर्थिक अवसरसँग जोडेर हेर्न सकिने सम्भावनातर्फ ध्यानाकर्षण गराएको छ।