काठमाडौं, २ भदौ । वित्तीय सेवा तथा प्रविधिको प्रयोग तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेका बेला नेपाल राष्ट्र बैंकले सर्वसाधारणमा वित्तीय चेतना अभिवृद्धि गर्दै सुरक्षित, जिम्मेवार र विवेकपूर्ण वित्तीय व्यवहार अपनाउन आग्रह गरेको छ। बैंकिङ तथा डिजिटल भुक्तानी सेवाको विस्तारसँगै वित्तीय निर्णयमा सावधानी, सही सूचना र व्यक्तिगत आर्थिक अनुशासनको आवश्यकता अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको राष्ट्र बैंकको सन्देशको मूल आशय रहेको छ।

नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको पहुँच विस्तारसँगै डिजिटल बैंकिङ, मोबाइल बैंकिङ, विद्युतीय भुक्तानी, रेमिट्यान्स तथा विभिन्न प्रकारका वित्तीय सेवाको प्रयोग बढ्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा वित्तीय सेवाको पहुँच मात्र पर्याप्त नभई त्यसको सुरक्षित र सही प्रयोगसम्बन्धी ज्ञान पनि आवश्यक हुने राष्ट्र बैंकले निरन्तर जोड दिँदै आएको छ।

वित्तीय चेतना भन्नाले बैंकमा खाता खोल्ने वा डिजिटल माध्यमबाट पैसा पठाउने सामान्य जानकारी मात्र नभई आम्दानी, बचत, खर्च, ऋण, लगानी, जोखिम तथा वित्तीय सेवाको विवेकपूर्ण उपयोग सम्बन्धी ज्ञान र व्यवहारलाई समेत बुझाउँछ।

आम्दानीअनुसार खर्च र बचतको बानी

राष्ट्र बैंकले वित्तीय सचेतनाको आधारका रूपमा व्यक्तिगत आम्दानी र खर्च व्यवस्थापनलाई महत्वपूर्ण मान्दै आएको छ। आम्दानीको स्रोत र आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार खर्च गर्ने, अनावश्यक खर्च नियन्त्रण गर्ने तथा नियमित रूपमा बचत गर्ने बानीले व्यक्तिको आर्थिक अवस्था सुदृढ बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

अचानक आइपर्न सक्ने स्वास्थ्य, शिक्षा, रोजगारी, व्यवसाय वा अन्य आकस्मिक आवश्यकताका लागि केही रकम सुरक्षित राख्ने बानीले आर्थिक जोखिम कम गर्न सक्छ। नियमित बचतले भविष्यका आवश्यकता पूरा गर्न मात्र होइन, आवश्यकता पर्दा अनावश्यक वा महँगो ऋण लिनुपर्ने अवस्था समेत कम गर्न सहयोग गर्न सक्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले विगतदेखि नै वित्तीय साक्षरतालाई व्यक्तिगत वित्त व्यवस्थापनसँग जोड्दै आएको छ। राष्ट्र बैंकको वित्तीय साक्षरता सम्बन्धी सामग्रीमा व्यक्तिगत वित्तअन्तर्गत आम्दानी, ऋण तथा अन्य स्रोतबाट प्राप्त रकमलाई विवेकपूर्ण रूपमा प्रयोग गरी आर्थिक हित हासिल गर्ने क्षमतालाई महत्वपूर्ण विषयका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

ऋण लिनुअघि सोच्न आवश्यक

वित्तीय चेतनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष ऋण व्यवस्थापन हो। ऋण आवश्यकता, क्षमता र उद्देश्यका आधारमा लिनुपर्ने हुन्छ। ऋण लिनुअघि ब्याजदर, शुल्क, भुक्तानी अवधि, किस्ता तथा अन्य सर्तबारे स्पष्ट जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ।

आफ्नो नियमित आम्दानीले धान्न नसक्ने किसिमको ऋण लिँदा भविष्यमा आर्थिक दबाब बढ्न सक्छ। त्यसैले ऋणको रकमभन्दा पनि त्यसको उपयोग, लागत र भुक्तानी क्षमता महत्वपूर्ण हुन्छ।

व्यवसाय सञ्चालनका लागि लिइएको ऋण उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिए त्यसले आम्दानी सिर्जना गर्न सहयोग गर्न सक्छ। तर अनावश्यक उपभोग वा क्षणिक आवश्यकताका लागि अत्यधिक ऋण लिँदा दीर्घकालीन आर्थिक बोझ बढ्न सक्ने भएकाले ऋणसम्बन्धी निर्णयमा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।

राष्ट्र बैंकले वित्तीय चेतना अभिवृद्धिका विभिन्न कार्यक्रम तथा सामग्रीमार्फत समयमै कर्जा भुक्तानी गर्ने, सहुलियतपूर्ण कर्जाको उचित उपयोग गर्ने तथा वित्तीय सेवाको जिम्मेवार प्रयोगबारे जनचेतना फैलाउँदै आएको छ।

डिजिटल कारोबारमा थप सावधानी

डिजिटल भुक्तानीको विस्तारसँगै वित्तीय सुरक्षाको विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण बनेको छ। मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, डिजिटल वालेट तथा अन्य विद्युतीय माध्यम प्रयोग गर्दा आफ्नो पासवर्ड, पिन, ओटीपी तथा अन्य संवेदनशील विवरण अरूलाई उपलब्ध गराउन नहुने विषयमा उपभोक्ता सचेत हुनुपर्ने आवश्यकता छ।

कुनै बैंक, वित्तीय संस्था वा डिजिटल सेवा प्रदायकको नाम प्रयोग गरी आउने शंकास्पद फोन, सन्देश, लिंक वा सामाजिक सञ्जालका प्रस्तावमा तत्काल विश्वास नगरी आधिकारिक माध्यमबाट जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ।

डिजिटल कारोबार गर्दा रकम पठाउनुअघि प्राप्तकर्ताको विवरण जाँच गर्ने, कारोबार सफल भएको पुष्टि गर्ने र कारोबारको प्रमाण सुरक्षित राख्ने बानीले सम्भावित समस्या समाधानमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

विशेषगरी सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन माध्यमबाट आउने आकर्षक लगानी योजना, पुरस्कार, रोजगारी वा छिटो आम्दानीको प्रस्तावमा व्यक्तिगत तथा वित्तीय विवरण उपलब्ध गराउनुअघि पर्याप्त सावधानी अपनाउनुपर्ने देखिन्छ।

रेमिट्यान्स पठाउँदा औपचारिक माध्यम प्रयोग गर्न आग्रह

नेपालको अर्थतन्त्रमा वैदेशिक रोजगारी र रेमिट्यान्सको महत्वपूर्ण भूमिका रहँदै आएको छ। विदेशमा रहेका नेपालीले नेपालमा रकम पठाउँदा औपचारिक तथा वैधानिक माध्यम प्रयोग गर्नु वित्तीय सुरक्षाका दृष्टिले महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले वित्तीय चेतना अभिवृद्धिका सामग्रीमार्फत विदेशबाट प्राप्त हुने रेमिट्यान्स औपचारिक माध्यमबाट पठाउने विषयमा समेत जनचेतना फैलाउँदै आएको छ।

औपचारिक माध्यमबाट रकम पठाउँदा कारोबारको अभिलेख कायम रहन्छ र रकमको सुरक्षित स्थानान्तरणमा सहयोग पुग्छ। अनौपचारिक माध्यम प्रयोग गर्दा रकमको सुरक्षा, स्रोत तथा प्राप्तिसम्बन्धी जोखिम बढ्न सक्ने भएकाले वैधानिक माध्यमको प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता रहन्छ।

बचतसँगै लगानीमा पनि वित्तीय ज्ञान आवश्यक

वित्तीय चेतनाको उद्देश्य केवल पैसा बचत गर्न सिकाउनु मात्र होइन। उपलब्ध स्रोतलाई दीर्घकालीन आर्थिक हितका लागि कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने विषय पनि वित्तीय साक्षरताको महत्वपूर्ण पक्ष हो।

कुनै पनि लगानी गर्नुअघि त्यसको जोखिम, प्रतिफल, अवधि, तरलता तथा सम्बन्धित संस्थाको विश्वसनीयताबारे जानकारी लिनु आवश्यक हुन्छ। उच्च प्रतिफलको लोभमा जोखिमको मूल्याङ्कन नगरी लगानी गर्दा आर्थिक क्षति हुन सक्ने भएकाले लगानीसम्बन्धी निर्णयमा तथ्य र आधिकारिक सूचनालाई आधार बनाउनुपर्ने हुन्छ।

‘छिटो र सजिलो आम्दानी’को प्रलोभनमा परेर आफ्नो बचत गुमाउने जोखिमबाट बच्न सर्वसाधारणले कुनै पनि वित्तीय प्रस्तावको वैधानिकता र विश्वसनीयता जाँच गर्नुपर्ने हुन्छ।

वित्तीय सेवा प्रयोग गर्दा अधिकार र जिम्मेवारी दुवै बुझ्नुपर्ने

वित्तीय चेतनाले ग्राहकका अधिकारसँगै जिम्मेवारीबारे पनि जानकारी गराउँछ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट सेवा लिँदा ग्राहकले सेवा तथा शुल्कसम्बन्धी जानकारी माग्न, आवश्यक कागजात बुझ्न र आफ्नो कारोबारको अभिलेख सुरक्षित राख्न सक्नुपर्छ।

त्यस्तै, बैंक वा वित्तीय संस्थासँग गरिएको सम्झौता, कर्जा सर्त, ब्याजदर तथा भुक्तानी तालिकाबारे स्पष्ट जानकारी राख्नु पनि ग्राहकको जिम्मेवारी हो।

कुनै वित्तीय सेवा वा कारोबारमा समस्या देखिएमा सम्बन्धित संस्थाको गुनासो व्यवस्थापन प्रणाली प्रयोग गर्ने र आवश्यक परे सम्बन्धित नियामक निकायमा जानकारी गराउने अभ्यासले वित्तीय उपभोक्ता संरक्षणलाई बलियो बनाउन सक्छ।

महिला, युवा तथा सीमित पहुँच भएका समुदायमा वित्तीय चेतना आवश्यक

वित्तीय साक्षरता सबै नागरिकका लागि आवश्यक भए पनि आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा पछाडि रहेका समुदाय, महिला, युवा तथा वित्तीय सेवामा सीमित पहुँच भएका समूहमा वित्तीय चेतना विस्तारको आवश्यकता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले विगतदेखि महिला तथा सीमान्तीकृत समुदायलाई लक्षित गरी तालिम तथा वित्तीय चेतना अभिवृद्धिका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई निर्देशन दिने अभ्यास गर्दै आएको छ।

वित्तीय सेवाको पहुँच विस्तारसँगै ती सेवाको प्रभावकारी प्रयोग गर्ने क्षमता विकास गर्न सके मात्र वित्तीय समावेशीकरणको वास्तविक उद्देश्य हासिल गर्न सकिने देखिन्छ।

विद्यालय तहदेखि वित्तीय शिक्षा आवश्यक

वित्तीय चेतना वयस्क भएपछि मात्र आवश्यक हुने विषय होइन। बालबालिका तथा युवालाई सानै उमेरदेखि बचत, खर्च, आवश्यकता र चाहना, ऋण, डिजिटल कारोबार तथा जिम्मेवार वित्तीय व्यवहारबारे आधारभूत ज्ञान दिन सके भविष्यमा आर्थिक निर्णय गर्ने क्षमता विकास गर्न सहयोग पुग्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले विद्यार्थी लक्षित वित्तीय चेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। ‘विद्यार्थीसँग नेपाल राष्ट्र बैंक’ लगायतका कार्यक्रममार्फत विद्यार्थीलाई वित्तीय प्रणाली, बचत तथा बैंकिङसम्बन्धी आधारभूत जानकारी दिने प्रयास हुँदै आएको छ।

यसले वित्तीय साक्षरताको दायरा बैंकिङ सेवा प्रयोग गर्ने व्यक्तिमा मात्र सीमित नराखी भावी पुस्तासम्म विस्तार गर्ने उद्देश्य देखाउँछ।

वित्तीय चेतना अभिवृद्धिमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको भूमिका

नेपाल राष्ट्र बैंकले वित्तीय साक्षरता अभिवृद्धिका लागि बैंक तथा वित्तीय संस्थाको भूमिकालाई समेत महत्वपूर्ण मानेको छ। वित्तीय साक्षरता सम्बन्धी मार्गदर्शनमार्फत वित्तीय संस्थाबाट वित्तीय चेतनाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने व्यवस्था अघि बढाइएको राष्ट्र बैंकका प्रकाशित सामग्रीमा उल्लेख छ।

बैंक तथा वित्तीय संस्थाले आफ्ना ग्राहकलाई उत्पादन तथा सेवाको जानकारी मात्र दिने नभई त्यसको सही प्रयोग, जोखिम र सावधानीबारे पनि पर्याप्त जानकारी दिनुपर्ने आवश्यकता रहन्छ।

वित्तीय सेवा जति जटिल हुँदै जान्छ, ग्राहकलाई बुझिने भाषामा सूचना उपलब्ध गराउने जिम्मेवारी पनि त्यति नै महत्वपूर्ण बन्छ।

‘जानकारी लिएर मात्र वित्तीय निर्णय गरौँ’

राष्ट्र बैंकको वित्तीय चेतनासम्बन्धी समग्र प्रयासको मूल उद्देश्य सर्वसाधारणलाई आफ्नो आर्थिक निर्णय आफैं विवेकपूर्ण रूपमा गर्न सक्षम बनाउनु हो।

कुनै बैंकिङ सेवा लिनुअघि त्यसको सर्त बुझ्ने, ऋण लिनुअघि भुक्तानी क्षमता मूल्याङ्कन गर्ने, लगानी गर्नुअघि जोखिम अध्ययन गर्ने, डिजिटल कारोबार गर्दा सुरक्षा सावधानी अपनाउने तथा रेमिट्यान्स पठाउँदा औपचारिक माध्यम प्रयोग गर्ने जस्ता व्यवहारले व्यक्तिगत वित्तीय सुरक्षामा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउन सक्छ।

वित्तीय ज्ञान स्थिर विषय नभएकाले नयाँ प्रविधि, नयाँ वित्तीय सेवा र बदलिँदो आर्थिक वातावरणसँगै नागरिकले आफ्नो ज्ञानलाई पनि अद्यावधिक गर्दै जानुपर्ने हुन्छ। राष्ट्र बैंकको प्रकाशित सामग्रीले समेत वित्तीय साक्षरतालाई समयसापेक्ष र परिवर्तनशील विषयका रूपमा व्याख्या गरेको छ।

वित्तीय रूपमा सचेत समाज निर्माणतर्फ

आज बैंकिङ तथा वित्तीय सेवा आम नागरिकको दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। तलब प्राप्त गर्ने, रकम पठाउने, बिल तिर्ने, कर्जा लिने, बचत गर्ने, लगानी गर्ने तथा वैदेशिक रोजगारीबाट रकम पठाउनेसम्मका गतिविधि वित्तीय प्रणालीसँग सम्बन्धित छन्।

त्यसैले वित्तीय चेतना अब केवल अर्थशास्त्र वा बैंकिङ क्षेत्रको विषय नभई हरेक परिवार र व्यक्तिको दैनिक जीवनसँग सम्बन्धित विषय बनेको छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकले वित्तीय चेतना अभिवृद्धिका लागि विभिन्न प्रकाशन, शैक्षिक सामग्री, श्रव्यदृश्य सामग्री, वेबसाइट तथा सामाजिक सञ्जालमार्फत सूचना प्रवाह गर्दै आएको छ।

यस्ता प्रयासलाई नागरिकको व्यवहारसँग जोड्न सके वित्तीय ठगी तथा जोखिम न्यूनीकरण, बचत संस्कार विकास, जिम्मेवार कर्जा प्रयोग, डिजिटल कारोबारको सुरक्षित उपयोग र वित्तीय समावेशीकरणमा थप योगदान पुग्न सक्छ।

अन्ततः वित्तीय चेतनाको सार एउटै छआफ्नो पैसा, आफ्नो निर्णय र आफ्नो आर्थिक भविष्यप्रति स्वयं सचेत बन्नु।

वित्तीय सेवा प्रयोग गर्दा आकर्षक प्रस्तावभन्दा तथ्यलाई प्राथमिकता दिने, निर्णय गर्नुअघि पर्याप्त जानकारी लिने, जोखिम बुझ्ने र आवश्यक परे सम्बन्धित आधिकारिक निकायबाट पुष्टि गर्ने बानीले व्यक्ति र परिवारलाई सम्भावित आर्थिक जोखिमबाट जोगाउन सक्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको वित्तीय चेतना अभिवृद्धिको निरन्तर प्रयासले पनि यही सन्देशलाई संस्थागत रूपमा अघि बढाउँदै आएको देखिन्छ।

सचेत वित्तीय व्यवहारले व्यक्तिगत आर्थिक सुरक्षा मात्र होइन, समग्र वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वास र देशको आर्थिक स्थायित्वमा समेत योगदान पुर्‍याउँछ।

सम्बन्धित आधिकारिक स्रोतः नेपाल राष्ट्र बैंक