काठमाडौं । नेपालीहरूको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पर्व दसैँमा टीका, जमरा र दुर्गा पूजासँगै पशुबलि दिने परम्परा पनि रहँदै आएको छ। देशका विभिन्न शक्तिपीठमा अष्टमी र नवमीका दिन विशेष पूजा तथा बलि दिने गरिन्छ। तर, पछिल्लो समय पशुबलिलाई धार्मिक आस्थाको विषय मान्ने र यसलाई हिंसाका रूपमा व्याख्या गर्दै विकल्प खोज्नुपर्ने धारणा राख्नेहरूबीच बहस बढ्दै गएको छ।

संस्कृतिविद् प्राडा वीणा पौड्यालका अनुसार हिन्दु धार्मिक परम्परा तथा शास्त्रमा देवीदेवतालाई बलि चढाउने उल्लेख छ। उनका अनुसार बलि दिने वा नदिने भन्ने विषयमा व्यक्तिपिच्छे फरक धारणा रहन सक्छन्।

पौड्यालले दसैँमा मात्रै नभई वर्षका अन्य समयमा पनि विभिन्न देवीदेवताको पूजामा बलि दिने चलन रहेको बताएकी छन्। उनका अनुसार मानिसहरूले आफ्नो धार्मिक परम्परा, चलन र अनुकूलताअनुसार बलि दिने गरेका छन्।
पञ्चबलिदेखि शक्तिपीठसम्म

दसैँमा दुर्गाको आराधनासँग जोडिएर पञ्चबलि चढाउने परम्परा पनि प्रचलित छ। यसमा राँगो, बोका, भेडा, कुखुरा र हाँसको बलि दिने चलन रहेको बताइन्छ। कतिपय स्थानमा पशुपक्षीको सट्टा अन्डा चढाएर पूजा गर्ने परम्परासमेत छ।

नेपालका विभिन्न शक्तिपीठ पशुबलिका कारण पनि चर्चित छन्। सप्तरीको छिन्नमस्ता मन्दिर, डोल्पाको त्रिपुरासुन्दरी भगवती, बागलुङ कालिका, वीरगन्जको गहवामाई, सुर्खेतको देउती बज्यै, बाराको गढीमाई, गोरखाको मनकामना र काठमाडौंको दक्षिणकाली मन्दिरमा बलि दिने परम्परा रहँदै आएको छ।

त्यस्तै, कालीकोटको बडिमालिका, डडेलधुराको उग्रतारा, ललितपुरको बज्रबाराही र काठमाडौंको बज्रयोगिनी मन्दिरमा पनि विभिन्न अवसरमा बलि चढाउने चलन छ।

यी धार्मिक स्थलमा दसैँका बेला विशेष पूजा, जात्रा र मेला लाग्ने गर्छन्। कतिपय भक्तजनले भाकल पूरा भएपछि बलि चढाउने गर्छन् भने कतिपय स्थानमा यो परम्परा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको छ।
बलि र मार हान्ने परम्परा

नेपाली समाजमा पशुबलि र मार हान्ने चलन धार्मिक अनुष्ठानसँगै ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। विभिन्न समुदायमा यी परम्पराको स्वरूप र अभ्यास फरक–फरक छन्।

धार्मिक मान्यताअनुसार बलि चढाउनुलाई देवीप्रतिको समर्पण र भाकल पूरा गर्ने माध्यमका रूपमा लिइन्छ। कतिपय परम्परामा बलि दिइएको पशुले अर्को चोला पाउने वा मुक्ति प्राप्त गर्ने विश्वाससमेत पाइन्छ।

यद्यपि, यस्ता धार्मिक विश्वास र परम्पराको व्याख्या समुदाय, सम्प्रदाय तथा स्थानीय चलनअनुसार फरक हुन सक्छ।
बलिप्रथामाथि प्रश्न, विकल्पको खोजी

दसैँका बेला शक्तिपीठमा मात्र नभई घरघरमा पनि पशुबलि दिने गरिन्छ। धार्मिक आस्था र परम्पराका कारण यो चलन निरन्तर रहँदै आए पनि पशु अधिकार, अहिंसा र जीवप्रतिको करुणालाई प्राथमिकता दिने समूहले यसको विरोध गर्दै आएका छन्।

बलिप्रथाका समर्थकहरू यसलाई धर्म, संस्कृति र परम्परासँग जोडिएको विषय मान्छन्। उनीहरूका लागि बलि धार्मिक विधि र आस्थाको अभिव्यक्ति हो। अर्कोतर्फ, विरोधीहरू पशुको हत्या नगरी पनि पूजा गर्न सकिने तर्क गर्छन्।

बलिको विकल्पका रूपमा नरिवल र कुभिण्डो चढाउने प्रचलनलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने आवाज पनि उठ्दै आएको छ। यसले धार्मिक अनुष्ठानलाई निरन्तरता दिँदै पशुहिंसा कम गर्न सकिने उनीहरूको तर्क छ।

कतिपयले बलिप्रथाको विरोधलाई धार्मिक आस्थामाथिको हस्तक्षेपका रूपमा लिने गरेका छन् भने अन्य समूहले यसलाई समयअनुकूल सांस्कृतिक सुधारको विषय ठान्छन्।
संस्कृति जोगाउने कि परम्परा परिवर्तन गर्ने?

धर्म, संस्कृति र परम्परा समाजको पहिचानसँग जोडिएका विषय हुन्। तर, परम्पराको निरन्तरता र त्यसमा आवश्यक सुधारबीच सन्तुलन कायम गर्ने विषयमा समाजमा फरक मत रहँदै आएको छ।

दसैँमा पशुबलिको बहस पनि यही प्रश्नसँग जोडिएको छ— पुस्तौँदेखि चल्दै आएको धार्मिक परम्परालाई जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिने कि अहिंसा र पशुप्रतिको संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राख्दै वैकल्पिक अभ्यास अपनाउने?

एकातिर धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षणको प्रश्न छ भने अर्कोतिर जीवप्रतिको करुणा र बदलिँदो सामाजिक चेतनाको विषय छ। त्यसैले बलिप्रथाबारेको बहसलाई एकअर्काको आस्थाको सम्मान गर्दै तथ्य, संवाद र सहमतिका आधारमा अघि बढाउनु आवश्यक देखिन्छ।

परम्पराको संरक्षणसँगै त्यसमा रहेका सम्भावित विकृति र हिंसात्मक अभ्यासबारे समीक्षा गर्न सकिने भएकाले दसैँको बलिप्रथा सम्बन्धी बहस आगामी दिनमा पनि धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विमर्शको विषय बनिरहने देखिन्छ।