काठमाडौं । दाँतलाई स्वस्थ राख्न दिनहुँ ब्रस गर्ने बानी मात्रै पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई सही तरिकाले र सही समयमा गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। दन्त स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार गलत तरिकाले दाँत माझ्दा गिजामा क्षति पुग्ने, दाँतको बाहिरी तह घिस्रिने तथा विभिन्न मुखसम्बन्धी समस्या निम्तिन सक्ने जोखिम हुन्छ।

विशेषज्ञहरूले दाँत माझ्ने सही विधि, उपयुक्त ब्रस, आवश्यक समय र फ्लोराइडयुक्त मञ्जनको प्रयोगमा विशेष ध्यान दिन सुझाव दिएका छन्।

फोन्स विधि बालबालिकाका लागि उपयुक्त

दाँत माझ्ने विभिन्न विधिमध्ये फोन्स (Fones) विधि विशेषगरी बालबालिका तथा हातको चाल सहज रूपमा नियन्त्रण गर्न सक्ने व्यक्तिका लागि उपयुक्त मानिन्छ। यस विधिमा ब्रसलाई करिब ९० डिग्रीको कोणमा राखेर दाँत र गिजामा हल्का गोलाकार रूपमा घुमाइन्छ। यसले दाँतको सतह र गिजालाई प्रभावकारी रूपमा सफा गर्न मद्दत गर्छ।

यसैगरी, अन्य विधिहरू प्रयोग गर्दा पनि गिजामा अत्यधिक दबाब नपर्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।

धेरै दबाबले गिजामा क्षति पुग्न सक्छ

दन्त विशेषज्ञ हर्शफेल्डका अनुसार दाँत माझ्दा अत्यधिक दबाब दिनु हुँदैन। धेरै बल प्रयोग गर्दा गिजा, दाँतको बाहिरी तह तथा मुखभित्रका नरम तन्तुमा क्षति पुग्न सक्छ।

विशेषगरी कडा रौँ भएको ब्रस प्रयोग गर्दा गिजा चिरिने, रगत आउने तथा त्यसबाट जीवाणु शरीरभित्र प्रवेश गर्ने जोखिम बढ्न सक्ने भएकाले नरम वा मध्यम कडाइ भएको ब्रस प्रयोग गर्न सल्लाह दिइन्छ।

कम्तीमा दुई मिनेट दाँत माझ्नुपर्छ

दन्त स्वास्थ्यसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूका अनुसार एकपटक दाँत माझ्न कम्तीमा दुई मिनेट समय दिनुपर्छ। अमेरिकी दन्त सङ्घ (ADA), बेलायतको राष्ट्रिय स्वास्थ्य सेवा (NHS), भारतीय दन्त सङ्घ (IDA) तथा अष्ट्रेलियाली दन्त सङ्घ (ADA Australia) ले दिनमा कम्तीमा दुईपटक दाँत माझ्न सिफारिस गरेका छन्।

तर अध्ययनहरूले अधिकांश मानिसले दुई मिनेटभन्दा कम समय दाँत माझ्ने गरेको देखाएका छन्। करिब २५ प्रतिशत मानिसले मात्रै सही समय, सही दबाब र सही विधि अपनाएर दाँत माझ्ने गरेको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार मोबाइलको टाइमर वा समय सूचक भएको विद्युतीय ब्रस प्रयोग गर्दा आवश्यक समयसम्म दाँत माझ्न सहज हुन्छ।

खाना खानुअघि कि पछि?

दन्त चिकित्सकहरूबीच नास्ता गर्नुअघि वा पछि दाँत माझ्ने विषयमा केही फरक धारणा भए पनि धेरै विज्ञहरूले नास्ताअघि दाँत माझ्न उपयुक्त मान्छन्।

यदि खाना खाइसकेपछि दाँत माझ्ने हो भने कम्तीमा एक घण्टापछि मात्र माझ्न सल्लाह दिइन्छ।

हर्शफेल्डका अनुसार अम्लीय (Acidic) खाना वा पेय पदार्थ खाएपछि केही समयका लागि दाँतको बाहिरी तह कमजोर हुन्छ। त्यस अवस्थामा तुरुन्त ब्रस गर्दा दाँतको इनामेलमा क्षति पुग्न सक्छ। केही समयपछि लारमा रहेका क्याल्सियम र फस्फेटले दाँतलाई पुनः मजबुत बनाउने भएकाले त्यसपछि मात्र ब्रस गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

दन्त विशेषज्ञ निगेल कार्टरका अनुसार राति सुत्दा लारको प्रवाह कम हुने भएकाले सुत्नुअघि दाँत राम्रोसँग सफा गर्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ।

कस्तो ब्रस र मञ्जन प्रयोग गर्ने?

विशेषज्ञहरूका अनुसार वयस्कका लागि मध्यम कडाइ भएका रौँ र सानो टाउको भएको ब्रस सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ। यस्तो ब्रसले मुखका सबै भागमा सहजै पुगेर सफाइ गर्न मद्दत गर्छ।

ब्रसका रौँ फाट्न थालेपछि वा करिब तीन महिनामा नयाँ ब्रस प्रयोग गर्न सल्लाह दिइन्छ।

अफ्रिका, मध्यपूर्व र दक्षिण एसियाका केही क्षेत्रमा परम्परागत रूपमा दातून प्रयोग गर्ने चलन अझै कायम छ। सही तरिकाले प्रयोग गर्दा दातूनले पनि दाँतको स्वास्थ्यमा फाइदा पुर्‍याउन सक्छ। तर गलत तरिकाले प्रयोग गर्दा गिजामा चोट पुग्ने सम्भावना रहने विज्ञहरू बताउँछन्।

त्यस्तै, विद्युतीय ब्रसले दाँत अझ प्रभावकारी रूपमा सफा गर्न सक्ने भए पनि यसको मूल्य सामान्य ब्रसभन्दा महँगो हुन्छ।

फ्लोराइडयुक्त मञ्जन सबैभन्दा प्रभावकारी

दन्त विशेषज्ञहरूका अनुसार मञ्जनमा हुने सबैभन्दा महत्वपूर्ण तत्व फ्लोराइड हो।

हर्शफेल्डका अनुसार फ्लोराइडयुक्त मञ्जनको प्रयोग सुरु भएपछि विश्वभर दाँत किराले खाने (Tooth Decay) समस्या उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ। जहाँ फ्लोराइडयुक्त मञ्जनको प्रयोग बढी छ, त्यहाँ दाँत सड्ने समस्या पनि कम देखिएको अध्ययनहरूले पुष्टि गरेका छन्।

दाँत माझ्नु किन आवश्यक?

दाँतलाई नियमित र सही तरिकाले माझ्दा मुखको दुर्गन्ध हट्ने, दाँत पहेँलो हुने समस्या कम हुने तथा दाँत किराले खाने जोखिम घट्ने मात्र होइन, समग्र स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पर्ने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

अनुसन्धानअनुसार राम्रो मुख स्वास्थ्यले दोस्रो प्रकारको मधुमेह, मुटुसम्बन्धी रोग तथा शरीरका अन्य संक्रमणहरूको जोखिम कम गर्न समेत सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार दिनमा कम्तीमा दुईपटक सही तरिकाले दाँत माझ्ने, फ्लोराइडयुक्त मञ्जन प्रयोग गर्ने, नियमित रूपमा ब्रस परिवर्तन गर्ने र आवश्यक परे दन्त चिकित्सकसँग परीक्षण गराउने बानीले दीर्घकालीन रूपमा दाँत तथा मुखको स्वास्थ्य राम्रो राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।