काठमाडौं । नेपालमा दसैँ भन्नासाथ जमरा, टीका, मान्यजनको आशीर्वाद र आफन्तसँगको भेटघाटको सम्झना आउँछ। तर दसैँमा टीका लगाउने प्रचलन भने देशभर एकै किसिमको छैन। पश्चिम नेपालका कतिपय क्षेत्रमा विजयादशमीका दिन मात्रै टीका लगाउने चलन छ भने पूर्वी नेपालका धेरै ठाउँमा कोजाग्रत पूर्णिमासम्म टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

टीका लगाउने दिन, रङ र विधिमा पाइने यस्तो भिन्नताले नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, क्षेत्रीय विशेषता र सांस्कृतिक विविधतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ।
पश्चिममा एक दिन, पूर्वमा पूर्णिमासम्म टीका

प्रकाशित सांस्कृतिक विवरणअनुसार त्रिशूली नदीको पश्चिमतर्फका पाल्पा, अर्घाखाँची र गुल्मीलगायतका कतिपय क्षेत्रमा विजयादशमीका दिन मात्रै टीका लगाउने परम्परा छ। पर्वत, स्याङ्जा र कास्कीलगायत पश्चिम नेपालका केही क्षेत्रमा पनि दसैँको मुख्य दिनमै टीका लगाएर आशीर्वाद ग्रहण गर्ने चलन पाइन्छ।

यसको विपरीत, पूर्वी नेपालका धेरै ठाउँमा विजयादशमीदेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म टीका लगाउने प्रचलन छ। मुख्य दिनमा टीका लगाएपछि अन्य दिनमा आफन्त तथा मान्यजनका घरमा पुगेर आशीर्वाद लिने गरिन्छ।

यद्यपि, भौगोलिक क्षेत्रका आधारमा मात्र सबैको परम्परा एउटै हुन्छ भन्ने छैन। एउटै जिल्ला वा समुदायभित्र पनि कुलपरम्परा, पारिवारिक संस्कार र स्थानीय अभ्यासअनुसार टीका लगाउने दिन तथा विधि फरक हुन सक्छ।

विजयादशमीदेखि सुरु हुन्छ टीका र आशीर्वाद

दसैँको टीका परम्परा देवी दुर्गाको आराधना र विजयादशमीसँग सम्बन्धित छ। घटस्थापनाका दिन जमरा राखेर सुरु हुने नवरात्रमा नौ दिनसम्म देवीका विभिन्न स्वरूपको पूजा गरिन्छ। महानवमीसम्मका धार्मिक अनुष्ठानपछि विजयादशमीका दिन देवीको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार विजयादशमी असत्यमाथि सत्य र आसुरी शक्तिमाथि दैवी शक्तिको विजयको प्रतीक हो। भगवान् रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको कथालाई पनि यस पर्वसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ। त्यसैले विजयादशमीलाई विजय, शुभारम्भ र अग्रजबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने महत्वपूर्ण दिनका रूपमा लिइन्छ।

नेपालका धेरै परिवारमा भने विजयादशमीका दिन सुरु भएको टीका लगाउने क्रम कोजाग्रत पूर्णिमासम्म जारी रहन्छ। मुख्य दिनमा भेट हुन नसकेका आफन्त, नातेदार तथा परिवारका सदस्यले पनि यस अवधिमा मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने अवसर पाउँछन्।

कोजाग्रत पूर्णिमासँग के छ सम्बन्ध ?

कोजाग्रत पूर्णिमा लक्ष्मीपूजा र रातभर जाग्राम बस्ने धार्मिक मान्यतासँग सम्बन्धित छ। यस दिनसँगै दुर्गापक्ष तथा दसैँका प्रमुख अनुष्ठान समापन गर्ने परम्परा पनि छ।

विजयादशमीदेखि पूर्णिमासम्म टीका लगाउने प्रचलन भएका परिवारमा यस अवधिलाई आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, पारिवारिक सम्बन्ध नवीकरण गर्ने र अग्रजबाट शुभाशीर्वाद लिने अवसरका रूपमा समेत लिइन्छ।

टीका लगाउने दिन किन फरक भए ?

नेपालमा कतै एक दिन र कतै पूर्णिमासम्म टीका लगाउने परम्परा कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने विषयमा देशभर लागू हुने एउटै ऐतिहासिक प्रमाण स्थापित छैन। उपलब्ध सांस्कृतिक विवरणले भने यस्तो भिन्नता स्थानीय अभ्यास, समुदाय र कुलपरम्परासँग जोडिएको देखाउँछन्।

एकथरी परम्परामा विजयादशमीलाई देवीको प्रसाद ग्रहण गर्ने मुख्य दिन मानिन्छ। पूजा सम्पन्न भएपछि टीका र जमरा लगाएर दसैँको प्रमुख धार्मिक अनुष्ठान पूरा भएको ठानिन्छ। अर्कोतर्फ, टीका लगाउने परम्परालाई आफन्त तथा नातेदारसँग भेटघाट गर्ने विस्तारित अवसरका रूपमा लिने चलन पनि छ।

त्यसैले टीका लगाउने अवधि फरक हुनु धार्मिक आस्थाको कमी वा बढी भएको संकेत होइन। यो एउटै पर्वलाई विभिन्न समुदाय र परिवारले आ–आफ्नो सांस्कृतिक अभ्यासअनुसार मनाउने गरेको उदाहरण हो।

रातो मात्रै होइन, सेतो टीकाको पनि चलन

दसैँमा सबै समुदायले रातो टीका मात्रै लगाउँछन् भन्ने छैन। कतिपय समुदायमा रातो रङ नमिसाई दहीमा मुछेको सेतो अक्षताको टीका लगाउने परम्परा छ भने अन्य समुदायमा रातो टीका प्रयोग गरिन्छ।

नेवार समुदायमा दसैँलाई ‘मोहनी’ भनिन्छ। यस अवसरमा मोहनी लगाउने आफ्नै मौलिक विधि र सांस्कृतिक अभ्यास छन्। कतिपय समुदायमा टीका र जमरासँगै कुलदेवताको पूजा तथा पारिवारिक धार्मिक विधिलाई विशेष महत्व दिइन्छ।

यसले दसैँको सांस्कृतिक स्वरूप एउटै विधिमा सीमित नभएको स्पष्ट पार्छ। टीकाको रङ, लगाउने दिन र धार्मिक विधि फरक भए पनि आशीर्वाद, पारिवारिक आत्मीयता र शुभकामनाको भावना भने साझा रहन्छ।

सांस्कृतिक विविधताको प्रतीक दसैँ

नेपालमा दसैँको टीका परम्परा धार्मिक आस्था र सामाजिक सम्बन्धसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। कतै विजयादशमीका दिन मात्रै टीका लगाइन्छ भने कतै कोजाग्रत पूर्णिमासम्म यो क्रम जारी रहन्छ। त्यस्तै, समुदायअनुसार टीकाको रङ र पूजाविधिमा पनि भिन्नता पाइन्छ।

दसैँको महत्व टीका कति दिन लगाइयो भन्नेमा मात्रै सीमित छैन। देवीप्रतिको आस्था, अग्रजप्रतिको सम्मान, परिवारको पुनर्मिलन र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कार यस पर्वका महत्वपूर्ण आधार हुन्।

विभिन्न क्षेत्र र समुदायमा प्रचलित परम्पराको सम्मान गर्दै तिनको ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक पृष्ठभूमि बुझ्नु नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणका लागि महत्वपूर्ण छ।