काठमाडौं । आर्थिक रूपमा विपन्न परिवारबाट आएर भाँडा माझ्ने कामबाट व्यावसायिक जीवन सुरु गरेका राजकुमार (आरके) लामाको यात्रा अहिले सेफ, उद्यमी र पाककला प्रशिक्षकसम्म पुगेको छ। उनको अनुभवले सीपमा आधारित पेशा, व्यावसायिक तालिम र उद्यमशीलताले रोजगारी सिर्जनामा पुर्‍याउन सक्ने योगदानलाई समेत उजागर गरेको छ।

वि.सं. २०४१ मा काभ्रेपलाञ्चोकको भुम्लु गाउँपालिका–५ मा जन्मिएका लामाले कक्षा १० उत्तीर्ण गरेपछि १६ वर्षको उमेरमा बुबाबाट पाएको २०० रुपैयाँ बोकेर काठमाडौं प्रवेश गरेका थिए। राजधानीमा उनको प्राथमिकता कुनै ठूलो व्यवसायिक लक्ष्यभन्दा पनि रोजगारी खोजेर जीवन निर्वाह गर्नु थियो।

काठमाडौं आएपछि उनले विभिन्न रेस्टुरेन्टमा काम खोजे। सुरुमा भाँडा माझ्ने कामसमेत पाउन कठिन भएको उनी बताउँछन्। आर्थिक अभाव, भोक र अनिश्चितताबीच अन्ततः रेस्टुरेन्टमा भाँडा माझ्ने अवसर पाए। सामान्य श्रमबाट सुरु भएको त्यही काम उनका लागि पाककला क्षेत्रमा प्रवेश गर्ने पहिलो आधार बन्यो।

त्यतिबेला भाँडा माझ्ने पेशालाई समाजको एउटा हिस्साले सम्मानजनक कामका रूपमा नहेर्ने अवस्था थियो। कामकै कारण आफू र परिवारले सामाजिक टिप्पणी तथा उपहास सामना गर्नुपरेको उनको अनुभव छ। तर उनले त्यसलाई आफ्नो पेशागत विकासको अवरोध बन्न दिएनन्।

रेस्टुरेन्टमा काम गर्दै उनले भान्साको काम, खाना पकाउने प्रक्रिया, खाद्य सामग्रीको प्रयोग, सरसफाइ, भान्सा व्यवस्थापन र ग्राहक सेवाबारे सिक्दै गए। रोजगारीलाई उनले सीप हासिल गर्ने अवसरका रूपमा उपयोग गरे।

रोजगारीबाट व्यावसायिक पाककलातर्फ

पाककला क्षेत्रमा अघि बढ्दै जाँदा लामाले स्तरीय होटल तथा आतिथ्य प्रतिष्ठानमा काम गर्ने लक्ष्य बनाए। व्यावसायिक क्षेत्रमा अवसर प्राप्त गर्न प्रतिस्पर्धा, छनोट प्रक्रिया र व्यक्तिगत चुनौतीहरू पार गर्नुपरेको उनी बताउँछन्।

उनको पेशागत यात्रामा काका सूर्य बोम्जन, जंगल रिसोर्टका कर्पोरेट निर्देशक राजकुमार केसी तथा कुमार गिरीलगायतबाट प्राप्त सहयोगले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको उनी बताउँछन्।

नेपालमा हासिल गरेको अनुभवलाई थप विस्तार गर्ने क्रममा उनी थाइल्याण्ड पुगे। करिब दुई वर्ष त्यहाँ काम गर्दा उनले फरक खाद्य संस्कृति, आधुनिक भान्सा प्रणाली र अन्तर्राष्ट्रिय आतिथ्य उद्योगका कार्यशैलीबारे अनुभव हासिल गरे।

विदेशी अनुभव लिएर नेपाल फर्किएपछि उनले पोखरामा आफ्नै पाककला उद्यम सुरु गरे। यससँगै उनको भूमिका कर्मचारीबाट उद्यमी र प्रशिक्षकका रूपमा विस्तार भयो।

रोजगारी खोज्नेबाट रोजगारी सिर्जना गर्नेसम्म

लामाको पछिल्लो व्यावसायिक यात्रा केवल आफ्नै रोजगारीमा सीमित छैन। उनले युवालाई व्यावसायिक पाककला सिकाउने र उनीहरूलाई रोजगारीका लागि तयार पार्ने कामलाई पनि प्राथमिकता दिएका छन्।

पोखराको सिर्जना चोकमा सञ्चालनमा रहेको आरके हस्पिटालिटीमार्फत उनले व्यावसायिक पाककला तालिम सञ्चालन गर्दै आएका छन्। संस्थाले ऋत्भ्ख्त् मान्यता प्राप्त एक वर्षे व्यावसायिक पाककला तालिम सञ्चालन गर्दै आएको बताइएको छ।

तालिममा खाना पकाउने व्यावहारिक सीपसँगै बरिस्टा तथा कफी बनाउने कला, महाद्वीपीय खानासम्बन्धी प्रशिक्षण र इटालियन खानासम्बन्धी सीपलाई समेत समेटिएको छ।

यस किसिमको सीपमूलक प्रशिक्षणले युवालाई होटल, रेस्टुरेन्ट तथा पर्यटन क्षेत्रमा रोजगारीका लागि आवश्यक दक्षता हासिल गर्न सहयोग गर्न सक्छ। त्यस्तै, तालिमपछि आफ्नै व्यवसाय सुरु गर्ने सम्भावना पनि सिर्जना हुन्छ।

पर्यटनसँग जोडिएको पाककला अर्थतन्त्र

नेपालको पर्यटन उद्योग विस्तारसँगै दक्ष पाककला जनशक्तिको माग पनि बढिरहेको छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, क्याफे तथा अन्य आतिथ्य व्यवसायका लागि दक्ष सेफ र खाद्य सेवा जनशक्ति आवश्यक हुन्छ।

नेपालसँग मौलिक खाद्य संस्कृति, स्थानीय कृषि उत्पादन र विभिन्न समुदायका परम्परागत परिकारको ठूलो विविधता छ। यी पक्षलाई आधुनिक पाककला, खाद्य सुरक्षा, व्यावसायिक व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय आतिथ्य मापदण्डसँग जोड्न सके पाककला क्षेत्र पर्यटन र रोजगारी दुवैका लागि महत्वपूर्ण आर्थिक क्षेत्र बन्न सक्छ।

यसका लागि व्यक्तिगत प्रयाससँगै गुणस्तरीय व्यावसायिक प्रशिक्षण, प्रमाणिकरण, आधुनिक भान्सा प्रविधि, खाद्य सुरक्षा र बजारसँगको सम्बन्धलाई पनि प्राथमिकता दिन आवश्यक देखिन्छ।

उद्यमीलाई नीतिगत प्रोत्साहन आवश्यक

नेपालको पहिलो खाद्य शब्दकोश ‘फलाङ फूड डिक्सनरी’का लेखक शिव न्यौपानेले आरके लामाजस्ता उद्यमशील व्यक्तिलाई राज्यले प्रोत्साहन गर्नुपर्ने बताएका छन्।

उनका अनुसार, आफ्ना लागि मात्र व्यवसाय सञ्चालन गर्नेभन्दा रोजगारी, सीप र अवसर सिर्जना गर्दै स्थानीय अर्थतन्त्रमा योगदान गर्ने उद्यमीको भूमिकालाई फरक दृष्टिले मूल्यांकन गर्न आवश्यक छ।

“उद्यमशीलताको भावना सम्मान र पहिचान पाउनुपर्छ,” न्यौपानेको धारणा छ।

उनका अनुसार सरकारले व्यवसायीलाई केवल करदाता वा निजी क्षेत्रका प्रतिनिधिका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा उनीहरूले सिर्जना गर्ने रोजगारी, सीप विकास र स्थानीय आर्थिक गतिविधिलाई समेत नीतिगत मूल्यांकनको आधार बनाउनुपर्छ।

तर सरकारी सहयोग कुनै व्यक्ति विशेषलाई सुविधा दिनेभन्दा पारदर्शी र प्रतिस्पर्धात्मक मापदण्डमा आधारित हुनुपर्ने उनको सुझाव छ। तालिम, वित्तीय पहुँच, व्यवसायिक परामर्श, पूर्वाधार, बजार पहुँच र नियामकीय सहजीकरणजस्ता क्षेत्रमा सरकारले सहयोग गर्न सके उद्यमशीलता थप विस्तार हुन सक्छ।

‘रोजगारी खोज्ने’ होइन, ‘रोजगारी सिर्जना गर्ने’ जनशक्ति

आरके लामाको जीवनयात्राले सीपमा आधारित पेशाको सामाजिक र आर्थिक मूल्यबारे पनि एउटा सन्देश दिन्छ। ग्रामीण तथा आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारबाट आएको एक किशोरले भाँडा माझ्ने कामबाट सुरु गरेको यात्रा अहिले सेफ, उद्यमी र प्रशिक्षकसम्म पुगेको छ।

यसलाई व्यक्तिगत सफलताको कथामात्र नभई सीप, अनुभव र उद्यमशीलताको संयोजनबाट आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सकिने उदाहरणका रूपमा पनि लिन सकिन्छ।

नेपालका युवालाई विदेशमा रोजगारी खोज्ने जनशक्तिका रूपमा मात्र विकास गर्ने कि उनीहरूलाई सीप हासिल गरेर आफ्नै व्यवसाय सञ्चालन गर्न र अरूका लागि समेत रोजगारी सिर्जना गर्न सक्ने उद्यमी बनाउने भन्ने प्रश्न अहिले थप महत्वपूर्ण बनेको छ।

एउटा व्यवसायले प्रत्यक्ष रूपमा रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै स्थानीय कृषि उत्पादन, खाद्य आपूर्ति, तालिम, पर्यटन र सेवा क्षेत्रसँग जोडिएका अन्य आर्थिक गतिविधिलाई समेत चलायमान बनाउन सक्छ। त्यसैले सीपमा आधारित उद्यमशीलताको प्रभावलाई व्यक्तिगत आम्दानीभन्दा व्यापक आर्थिक दृष्टिकोणबाट हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ।

आरके लामाको यात्रा पनि यही सम्भावनातर्फ संकेत गर्छ—भान्साको सामान्य कामबाट सुरु भएको एउटा पेशागत यात्रा सीप, अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव, उद्यमशीलता र प्रशिक्षण हुँदै अर्को पुस्ताका युवाका लागि अवसर सिर्जना गर्ने चरणमा पुगेको छ।

नेपालले पाककला र आतिथ्य क्षेत्रलाई व्यवस्थित तथा प्रतिस्पर्धी उद्योगका रूपमा विकास गर्न सके यसले रोजगारी, पर्यटन र स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तारमा महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ। त्यसका लागि व्यक्तिगत संघर्षका कथालाई सम्मान गर्नुका साथै त्यस्ता अनुभवबाट सिकेर सीप, उद्यमशीलता र उत्पादनशीलतालाई प्रोत्साहन गर्ने नीति निर्माण गर्नु आवश्यक छ।