काठमाडौं । अष्ट्रेलियाले देशभरि सञ्चालन गरेको राष्ट्रव्यापी आपतकालीन चेतावनी प्रणाली (Emergency Warning System) को सफल परीक्षणले आधुनिक विपद् व्यवस्थापनमा प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग कति महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश विश्वसामु प्रस्तुत गरेको छ। परीक्षणका क्रममा देशभरिका मोबाइल फोनमा एकैसाथ आपतकालीन सन्देश र चेतावनी साइरन प्रसारण गरिएको थियो। प्राकृतिक विपद्, डढेलो, बाढी, चक्रवात, समुद्री आँधी, आतंकवादी आक्रमण वा अन्य आकस्मिक संकटका बेला नागरिकसम्म केही सेकेन्डमै आधिकारिक सूचना पुर्‍याउन सक्ने प्रणालीको तयारी र प्रभावकारिता परीक्षण गर्ने उद्देश्यले यो अभ्यास गरिएको हो।

विश्वका विकसित मुलुकहरूले पछिल्ला वर्षहरूमा विपद् व्यवस्थापनलाई उद्धार र राहतमा मात्र सीमित नराखी पूर्वतयारी, पूर्वसूचना र जोखिम न्यूनीकरणमा विशेष जोड दिएका छन्। अष्ट्रेलियाको यो अभ्यास पनि त्यही सोचको परिणाम हो। संकट आउनुअघि नै नागरिकलाई विश्वसनीय र आधिकारिक सूचना उपलब्ध गराउन सकिए मानवीय क्षति उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिने तथ्यलाई यसले पुनः पुष्टि गरेको छ।

प्राकृतिक विपद्का समयमा केही मिनेटको चेतावनीले पनि हजारौं मानिसको जीवन बचाउन सक्छ। समयमै प्राप्त हुने सन्देशका आधारमा नागरिकले सुरक्षित स्थानमा जान, आवश्यक सावधानी अपनाउन, उद्धार निकायसँग समन्वय गर्न तथा जोखिमयुक्त क्षेत्र खाली गर्न सक्ने भएकाले यस्ता प्रणाली आधुनिक राष्ट्रका अत्यावश्यक सार्वजनिक पूर्वाधारका रूपमा स्थापित हुँदै गएका छन्।

नेपालका लागि यो अभ्यास अझ बढी सान्दर्भिक देखिन्छ। हिमाली भौगोलिक बनावट, सक्रिय भूकम्पीय क्षेत्र, मनसुनजन्य बाढी, पहिरो, हिमताल विस्फोट (GLOF), चट्याङ, डढेलो तथा अन्य प्राकृतिक प्रकोपका कारण नेपाल विश्वकै उच्च विपद् जोखिमयुक्त मुलुकमध्ये एक हो। हरेक वर्ष प्राकृतिक विपद्का कारण सयौं नागरिकले ज्यान गुमाउने, हजारौं विस्थापित हुने तथा अर्बौं रुपैयाँ बराबरको भौतिक तथा आर्थिक क्षति हुने गरेको यथार्थ सबैका सामु छ।

यस्ता चुनौतीका बाबजुद नेपालमा अझै पनि राष्ट्रिय स्तरमा सबै नागरिकलाई एकैपटक मोबाइलमार्फत आधिकारिक आपतकालीन चेतावनी पठाउन सक्ने एकीकृत प्रणाली पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएको छैन। अधिकांश अवस्थामा नागरिकले सामाजिक सञ्जाल, स्थानीय सञ्चारमाध्यम वा अनौपचारिक स्रोतबाट सूचना प्राप्त गर्ने अवस्था रहेको छ, जसले कहिलेकाहीँ भ्रम, अफवाह तथा गलत सूचनालाई समेत बढावा दिने गरेको छ।

यसै सन्दर्भमा हाम्रा अष्ट्रेलिया संवाददाता तथा नेपालको पहिलो विश्वव्यापी परिकारसम्बन्धी शब्दकोश ‘फलाङ फुड डिक्सनरी’का लेखक शिव न्यौपानेले नेपाल सरकारले अष्ट्रेलियाको अनुभवबाट सिक्दै आधुनिक राष्ट्रिय आपतकालीन चेतावनी प्रणाली निर्माणलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने बताएका छन्। उनका अनुसार सूचना प्रविधिको प्रभावकारी उपयोगले विपद् व्यवस्थापनलाई प्रतिक्रियामूलक मोडलबाट पूर्वतयारीमा आधारित प्रणालीतर्फ रूपान्तरण गर्न सक्छ।

उनले यस्तो प्रणाली कुनै विलासिताको विषय नभई नागरिकको जीवन सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडिएको आधारभूत सार्वजनिक सेवा भएको उल्लेख गरेका छन्। विपद् आउनुभन्दा अगाडि सही सूचना नागरिकसम्म पुर्‍याउन सकिए धेरै मानवीय क्षति रोक्न सकिने उनको भनाइ छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार नेपालमा नेपाल टेलिकम, एनसेललगायत दूरसञ्चार सेवा प्रदायक, राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण, गृह मन्त्रालय, सुरक्षा निकाय, जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र स्थानीय तहबीच प्रभावकारी समन्वय गरी स्थान–आधारित मोबाइल आपतकालीन सूचना प्रणाली विकास गर्न सकिन्छ। यस्तो प्रणालीमार्फत कुनै निश्चित क्षेत्रमा मात्र जोखिम देखिए त्यही क्षेत्रका नागरिकलाई तत्काल आधिकारिक सन्देश पठाउन सकिनेछ।

भूकम्प, बाढी, पहिरो, हिमताल विस्फोट वा अन्य सम्भावित विपद्का बेला सुरक्षित स्थानमा जानुपर्ने निर्देशन, जोखिमको स्तर, उद्धार केन्द्रको जानकारी तथा आवश्यक सावधानीका सन्देश केही सेकेन्डमै मोबाइलमा प्राप्त हुने व्यवस्था विकास गर्न सके विपद् व्यवस्थापन अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ। यसले संकटका बेला फैलिने अफवाह नियन्त्रण गर्न, सरकारी सूचनाप्रति विश्वास बढाउन तथा उद्धार कार्यलाई थप व्यवस्थित बनाउन पनि सहयोग पुग्नेछ।

अष्ट्रेलियाले गरेको राष्ट्रव्यापी परीक्षण केवल एउटा प्रविधि परीक्षण मात्र होइन, नागरिक सुरक्षाप्रतिको राज्यको दायित्व, दीर्घकालीन सोच र पूर्वतयारी संस्कृतिको उदाहरण पनि हो। आधुनिक प्रविधिमा गरिएको लगानीले संकटका बेला कति ठूलो मानवीय क्षति रोक्न सक्छ भन्ने सन्देश यस अभ्यासले दिएको छ।

नेपालले पनि विगतका विनाशकारी भूकम्प, बाढी, पहिरो तथा अन्य प्राकृतिक विपद्बाट पर्याप्त पाठ सिकिसकेको छ। अब विपद् आएपछि मात्र उद्धार र राहतमा केन्द्रित हुने परम्परागत सोचबाट बाहिर निस्केर पूर्वसूचना, जोखिम न्यूनीकरण र प्रविधिमा आधारित आपतकालीन सूचना प्रणाली निर्माणलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता झन् बलियो बनेको छ।

नागरिकको जीवन रक्षा कुनै राजनीतिक बहसको विषय होइन, यो राज्यको पहिलो र सबैभन्दा महत्वपूर्ण दायित्व हो। अन्तर्राष्ट्रिय असल अभ्यासबाट प्रेरणा लिँदै नेपालले पनि वैज्ञानिक, आधुनिक र नागरिक–केन्द्रित राष्ट्रिय आपतकालीन चेतावनी प्रणाली निर्माणतर्फ ठोस कदम चाल्न सके भविष्यमा हुने धेरै मानवीय तथा आर्थिक क्षतिलाई उल्लेखनीय रूपमा न्यूनीकरण गर्न सकिने विश्वास गर्न सकिन्छ।