काठमाडौं । पैंचो पसल प्रालिका प्रबन्ध निर्देशक ध्रुवराज न्यौपानेले साना किसानलाई बजारसँग जोड्ने उद्देश्यले पैंचो पसल स्थापना गरिएको बताएका छन् । विशेष कुराकानीमा न्यौपानेले नेपालमा घर–घरमा सानो परिमाणमा उत्पादन हुने कृषिउपज बजार अभावका कारण व्यावसायिक बन्न नसकेको अवस्था भएको बताएका छन् ।‘किसानहरुले एउटा–दुईवटा सुन्तला, लिची वा तरकारी उत्पादन गर्छन, तर ठूलो परिमाणमा बजारमा पु¥याउन सकिँदैन् । त्यसैले त्यस्ता उत्पादनलाई बिक्री गर्ने उद्देश्यले पैंचो पसल सुरु गरिएको हो,’ उनले भने ।उनले पैंचोको सुरुवात २०७२ सालमा गुल्मीको बलेटाक्सारबाट भएको जानकारी दिए । हाल गुल्मी, अर्घाखाँची र पाल्पामा मुख्य रूपमा कृषि कार्यक्रम सञ्चालन भइरहेको र उत्पादन देशभर मेचीदेखि महाकालीसम्म बजारमा उपलब्ध रहेको उनले बताए । साथै, कोरिया, अमेरिका, जापान र दुबईसम्म उत्पादन निर्यात भइरहेको उल्लेख गरे ।पैंचोले कृषि उत्पादन, प्रशोधन र बजार व्यवस्थापन गरी करिब १०० भन्दा बढी उत्पादन बजारमा ल्याएको जनाएको छ । न्यौपानेका अनुसार कम्पनीसँग प्रत्यक्ष रूपमा करिब १२ हजार घरधुरी कोर मोडलमा आबद्ध छन् भने झन्डै एक लाख जनसंख्या अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ ।

‘यी १२ हजार घरधुरीबाट वार्षिक झन्डै १० करोड रुपैयाँभन्दा बढीको उत्पादन खरिद गर्छौँ,’ उनले बताए ।केही किसान वार्षिक ३०–४० लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेको दाबी पनि उनले गरे । कम्पनीले अब लिमिटेड कम्पनीमा रूपान्तरण भई आइपीओ प्रक्रियामा जाने तयारी गरेको छ । आगामी एकदेखि डेढ वर्षभित्र थप एक अर्ब रुपैयाँभन्दा बढी कृषि क्षेत्रमा लगानी गर्ने योजना रहेको उनले बताए । हाल चिउरा, कर्नफ्लेक्स, ओट्स तथा गेडागुडीजन्य उत्पादनमा विस्तार भइरहेको जानकारी दिँदै उनले पोखरा तथा स्याङ्जा, तनहुँ, पाल्पा र बागलुङ क्षेत्रमा कार्यक्रम विस्तारको तयारी भइरहेको बताए ।न्यौपानेले निजी क्षेत्र र किसानबीचको प्रभावकारी समन्वय बिना कृषि क्षेत्रको उन्नति सम्भव नभएको उल्लेख गरे । ‘सरकारले बजेट छुट्याए पनि साना किसानलाई व्यवसायिक कसरी बनाउने भन्ने स्पष्ट रणनीति अभाव देखिन्छ,’उनले भने । किसान र निजी क्षेत्रबीच सशक्त जोडाइले भए मात्र सरकारी लगानीको सही प्रतिफल देखिने उनको धारणा छ ।किसानहरूले मूल्य नपाउँदा सडकमा दुध र चिया पोखेर विरोध गर्नुपर्ने अवस्था आउनु कृषि बजार संरचनाको कमजोरी भएको उनले संकेत गरे । बजार व्यवस्थापन र प्रशोधन उद्योगको विकासमार्फत यस्तो समस्या समाधान गर्न सकिने उनको भनाइ छ ।

उत्पादनभन्दा बजार व्यवस्थापनमा जोड दिनुपर्ने
कृषि नाफामा नजाने मुख्य कारण उत्पादन नभइ बिक्री प्रणाली कमजोर हुनु रहेको न्यौपाने बताउँछन् । उनका अनुसार नेपालमा अझै ठूलो जनसंख्या कृषिमा निर्भर भए पनि किसानले उत्पादनबाट दिगो आम्दानी निकाल्न सकेका छैनन् । ‘कृषिमा नाफा छैन भन्ने धारणा गलत हो, तर सानो परिमाणमा खेती गरेर परिवार धान्न सकिँदैन । किसानले आफू बाहेक अरू ८–१० जनालाई खाद्यान्न उपलब्ध गराउन सक्ने गरी उत्पादन र बिक्री व्यवस्थापन गर्न सके मात्रै वास्तविक नाफा देखिन्छ,’ उनले भने ।न्यौपानेका अनुसार अहिले नेपालमा शहरमा बस्ने उपभोक्ताले ठूलो मात्रामा विदेशी कृषि उपज उपभोग गरिरहेका छन् । अझ किसान स्वयंले पनि ३० प्रतिशतभन्दा बढी कृषि सामग्री बाहिरबाट किनेर खानुपरेको अवस्था छ । ‘यसको अर्थ किसानले आफूलाई समेत पूर्ण रूपमा पाल्न सकिरहेको छैन,’ उनले विश्लेषण गरे ।

उनले कृषि क्षेत्रको प्रमुख समस्या ‘म्याक्सिमम युटिलाइजेसन’ नभएको बताए । उत्पादन भएको करिब ४० प्रतिशत उपज बिक्री नभई नष्ट हुने गरेको उनको दाबी छ । उदाहरण दिँदै उनले भने, ‘किसानले ३० रुपैयाँमा काउली बेचे पनि १० रुपैयाँ नाफा हुन्छ । तर बजारमा १०० रुपैयाँ देखेर आफू ठगिएको महसुस गर्छ । बिक्री संरचना र मूल्य शृंखला बुझ्न नसक्दा किसानहरुमा फ्रस्ट्रेसन बढिरहेको छ ।’ उनका अनुसार सरकारले हाल उत्पादनमा आधारित अनुदानमा बढी जोड दिएको छ ।टनेल, मल, बीउजस्ता इनपुटमा अनुदान दिइए पनि बिक्री सुनिश्चित नभए त्यो प्रभावहीन हुने उनले बताए । ‘पहिले किसानले १० केजी उत्पादन पनि सजिलै बेच्न सक्ने वातावरण बनाइदिनुपर्छ,’ उनले सुझाव दिए ।

न्यौपानेले कृषि उपजलाई औद्योगिक प्रयोगसँग जोड्नुपर्ने धारणा राखे । जुम्लाको स्याउ वा अन्य फलफूलको ठूलो हिस्सा बजार नपाएर नोक्सान भइरहेको भन्दै उनले औद्योगिक प्रोसेसिङ उद्योग गाउँमै स्थापना गर्नुपर्ने बताए । तर बैंकिङ प्रणाली अझै धितो–आधारित भएकाले गाउँमै उद्योग स्थापना गर्न कठिनाइ भएको उनको गुनासो छ ।उनले निजी क्षेत्रलाई ‘नाफाखोर’ भन्ने मानसिकता पनि कृषि विकासमा बाधक रहेको बताए । किसान र खरिदकर्ताबीच विश्वासको वातावरण बनाउन स्थानीय सरकारको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुने उनले उल्लेख गरे ।

प्राविधिक जनशक्तिको अभाव पनि मुख्य चुनौती
कृषि क्षेत्रमा प्राविधिक जनशक्तिको अभाव पनि अर्को एक मुख्य चुनौतीको रुपमा खडा भएको न्यौपानेको भनाइ छ । कृषि पढेका युवाहरू सरकारी जागिर वा अन्य पेशातर्फ लाग्ने भएकाले उत्पादनमा दक्ष जनशक्ति अभाव देखिएको उनले बताए ।आफ्नो कम्पनीमार्फत किसानलाई प्राविधिक तालिम, बाइब्याक ग्यारेन्टी तथा उत्पादनपूर्व जोखिम अध्ययन गर्दै आएको उल्लेख गर्दै उनले किसानलाई धैर्य राखेर दिगो बिक्री च्यानलसँग जोडिन आग्रह गरे । ‘अनुदानका पछि नदौडौँ । भरपर्दो खरिदकर्तासँग दीर्घकालीन सम्बन्ध बनाऔँ । कम्तीमा तीन सिजनको लागत–नाफा हिसाब गरेर मात्रै विस्तार गरौँ,’ उनले सुझाव दिए ।न्यौपानेका अनुसार केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म एउटै स्पष्ट कृषि रोडम्याप बनेर बिक्रीलाई प्राथमिकता दिइए मात्रै कृषि क्षेत्र व्यावसायिक र दिगो बन्न सक्छ ।

बारीदेखि थालीसम्मको ‘इकोसिस्टम’ विकास
नेपाली कृषि क्षेत्रमा समग्र ‘इकोसिस्टम डेभलपमेन्ट’ मोडल लागू गर्दै आएको दाबी पैंचो पसलले गरेको छ । प्रबन्ध निर्देशक न्यौपानेका अनुसार पैंचोले किसानलाई बारीदेखि उपभोक्ताको थालीसम्म जोड्ने एकीकृत संरचना विकास गरेको छ ।न्यौपानेले किसानले उत्पादन गरेको जुनसुकै गुणस्तरको उपज भए पनि मूल्य फरक हुन सक्ने तर सम्पूर्ण उत्पादन खरिद गर्न सक्ने क्षमता पैंचोसँग रहेको बताए । ‘१ केजी उत्पादन गर्ने किसान होस् वा १००० केजी उत्पादन गर्ने, हामी बाइब्याक ग्यारेन्टी गर्न सक्छौँ,’ उनले भने ।उनका अनुसार पैंचो किसानसँग उत्पादनको सुरुवाती चरणदेखि नै जोडिन्छ । मल–बिऊ व्यवस्थापनदेखि लिएर कुन समयमा कुन गुणस्तरको उत्पादन टिप्ने भन्ने सल्लाह, मौसमसम्बन्धी जोखिम जानकारी र बजार व्यवस्थापनसम्म कम्पनीले साथ दिने गरेको छ ।

पैंचोले नेपाली कच्चा पदार्थ प्रयोग गरी प्रशोधित सामग्री उत्पादन गरिरहेको पनि उनले बताए । टमाटरबाट केचप, पहाडी क्षेत्रका फलफूलबाट जाम तथा अचारजस्ता उत्पादन तयार पारिँदै आएको छ । कम्पनीसँग आफ्नै फलफूल तथा तरकारी प्रशोधन केन्द्र, खाद्य अनुसन्धान केन्द्र र कृषि उत्पादन अनुसन्धान केन्द्र रहेको उनले जानकारी दिए ।न्यौपानेका अनुसार धेरै कम्पनीहरू कच्चा पदार्थ आयातमा निर्भर रहे पनि पैंचोले ‘कोर नेपाली माटो’का उत्पादनलाई प्राथमिकता दिएको छ । यसले उत्पादनको ताजापन र पोषण मूल्य उच्च रहने उनको दाबी छ ।