जब महिनावारीको मिति नजिकिन्छ, मनमा एउटा नभनिएको डर बस्न थाल्छ। कतै फेरि धेरै रगत बग्ने नहोस्, कतै त्यही असह्य पीडा फेरि सहनु नपरोस्। धेरै महिलाहरूका लागि यो केवल एक मिति होइन, बरु हरेक महिना दोहोरिने चिन्ताको विषय बन्ने गरेको छ।प्रायः यी पीडाहरूलाई ‘सामान्य’ मानिन्छ। तर हरेक पटक यस्तो हुनु सामान्य होइन। धेरै मामिलामा यसको कारण ‘युटेरिन फाइब्रोइड्स’ (Uterine Fibroids) हुन सक्छ। वास्तवमा, पाठेघरको भित्तामा जब साना गाँठाहरू बन्छन्, तिनीहरूलाई नै युटेरिन फाइब्रोइड्स भनिन्छ।बदलिँदो जीवनशैली, मोटोपन र हर्मोनल असन्तुलनका कारण महिलाहरूमा फाइब्रोइड्सको समस्या बढ्दै गएको छ। ‘जर्नल अफ कन्टेम्परेरी क्लिनिकल प्राक्टिस’ को अनुसन्धान अनुसार, विश्वभर ५० वर्षको उमेरसम्म हरेक १० मध्ये करिब ७-८ जना महिलालाई फाइब्रोइड हुन सक्छ। अर्थात्, यो उमेरसम्म अधिकांश महिलाहरूमा कहिलेकाहीँ फाइब्रोइड बन्न सक्छ।
.gif)
त्यसैले आज हामी फिजिकल हेल्थमा जान्नेछौँ युटेरिन फाइब्रोइड्स के हो ? यसका लक्षण र कारणहरू के हुन्? डाक्टरलाई देखाउन कहिले जरुरी छ?
के हो फाइब्रोइड ?
फाइब्रोइड गर्भाशय अर्थात् पाठेघरमा वा त्यसको वरपर बन्ने क्यान्सर नहुने गाँठाहरू हुन्। यी मांसपेशी र फाइब्रस तन्तुबाट बनेका हुन्छन्। यिनीहरूलाई युटेरिन मायोमा वा लियोमायोमा पनि भनिन्छ। फाइब्रोइडको आकार फरक-फरक हुन सक्छ। केही फाइब्रोइड मटरको दाना जत्रा साना हुन्छन् भने केही यति ठूला हुन्छन् कि पेट सुन्निएको वा उठेको स्पष्ट देखिन थाल्छ।फाइब्रोइड बन्नुको यकिन कारण अहिलेसम्म पूर्ण रूपमा स्पष्ट छैन, तर डाक्टरहरूले केही मुख्य कारणहरू मान्छन्। तलका बुँदाबाट बुझ्नुहोस्:
फाइब्रोइडका सम्भावित कारणहरू
- वंशाणुगत कारण
- हर्मोनल असन्तुलन*
- अस्वस्थ जीवनशैली
- एक्स्ट्रासेल्युलर म्याट्रिक्स (ईसीएम) को अधिक मात्रा*
- दीर्घकालीन टक्सिन
- मोटोपन
- भिटामिन-डी को कमी
(*हर्मोनल असन्तुलन - दुई मुख्य महिला हर्मोन एस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोनको असन्तुलन।)
(*एक्स्ट्रासेल्युलर म्याट्रिक्स - ईसीएम एक प्रकारको ग्लु हो, जसले कोशिकाहरूलाई एक आपसमा जोड्छ।)
एस्ट्रोजेन र प्रोजेस्टेरोन हर्मोनले फाइब्रोइडको वृद्धिलाई बढावा दिन्छन्। यही कारणले गर्दा मेनोपज (महिनावारी सुकेपछि) पछि जब हर्मोनको स्तर घट्छ, धेरै पटक फाइब्रोइड आफैँ साना हुन्छन्। फाइब्रोइड हरेक महिलामा फरक गतिमा बढ्छन्। केही बिस्तारै बढ्छन्, केही छिटो र केही लामो समयसम्म एउटै आकारमा रहन्छन्।
फाइब्रोइड कति प्रकारका हुन्छन्?
फाइब्रोइडलाई तिनीहरूको स्थानको आधारमा चार मुख्य प्रकारमा बाँडिन्छ:
- इन्ट्राम्युरल फाइब्रोइड (Intramural Fibroid): यी पाठेघरको मांसपेशीको भित्ता भित्र हुन्छन् र सबैभन्दा सामान्य प्रकारका हुन्छन्।
- सबम्युकोसल फाइब्रोइड (Submucosal Fibroid): यी पाठेघरको सबैभन्दा भित्री तहको ठीक तल बढ्छन्। यो त्यही तह हो, जुन महिनावारीको लागि जिम्मेवार हुन्छ।
- सबसिरोसल फाइब्रोइड(Subserosal Fibroid): यी पाठेघरको बाहिरी सतहमा बन्छन् र बाहिरतिर बढ्छन्। यदि यी ठुला भएमा, पेटको तल्लो भाग सुन्निएको देखिन सक्छ र पिसाब थैली वा आन्द्राहरूमा दबाब पर्न सक्छ।
- पेडन्कुलेटेड फाइब्रोइड (Pedunculated Fibroid): यी कम पाइन्छन्। यी पाठेघरको भित्तासँग एउटा सानो जोर्नी (जसलाई पेडिकल भनिन्छ) मार्फत जोडिएका हुन्छन्।
फाइब्रोइडका लक्षणहरू के हुन्?
फाइब्रोइडका लक्षण हरेक महिलामा एउटै हुँदैनन्। कहिलेकाहीँ यी बिस्तारै बढ्छन् र सुरुमा कुनै खास समस्या महसुस हुँदैन। तर जसै फाइब्रोइडको आकार बढ्छ, शरीरले यसको संकेत दिन थाल्छ।
फाइब्रोइडका केही सामान्य लक्षणहरू:
- महिनावारीमा धेरै रगत बग्नु
- महिनावारीमा अत्यधिक दुखाइ
- महिनावारी छिटो-छिटो हुनु
- महिनावारी लामो समयसम्म चल्नु
- बारम्बार पिसाब लाग्नु
- सम्पर्क राख्दा दुख्नु
- कम्मर दुख्ने समस्या
- सेतो पानी बग्नु
- दीर्घकालीन कब्जियत
- पेटको आकार बढ्नु
- धेरै थकान महसुस हुनु
- पेटको तल्लो भागमा भारीपन वा सुन्निने
डाक्टरलाई कहिले देखाउनुपर्छ?
यदि पेटको तल्लो भागमा दुखाइ लगातार भइरहे, महिनावारीमा धेरै रगत बग्ने वा दुखाइ हुने, बारम्बार महिनावारी हुने वा लगातार कमजोरी महसुस भएमा डाक्टरलाई भेट्नु जरुरी छ। अचानक धेरै रगत बग्ने वा तल्लो पेटमा कडा दुखाइ भएमा तुरुन्तै मेडिकल सहायता लिनुहोस्।
फाइब्रोइडको जोखिम बढाउने तत्त्वहरू के हुन्?
केही अवस्थामा फाइब्रोइड हुने जोखिम बढ्छ। यी अवस्थाहरू हर्मोनल सन्तुलन र जीवनशैली सँग जोडिएका हुन्छन्:
- मोटोपन
- फाइब्रोइडको पारिवारिक इतिहास
- कम उमेरमै महिनावारी सुरु हुनु
- कहिल्यै गर्भवती नहुनु
- मेनोपज ढिलो हुनु
- चुरोट-रक्सी पिउनु
युटेरिन फाइब्रोइडको उपचार कसरी हुन्छ?
उपचार फाइब्रोइडको आकार, संख्या, स्थान र लक्षणहरूमा निर्भर गर्दछ। लक्षण नदेखिएका साना फाइब्रोइडहरूमा प्रायः नियमित जाँचको मात्र सल्लाह दिइन्छ। आवश्यकता परेमा औषधि, हर्मोनल थेरापी वा शल्यक्रियाको विकल्प अपनाइन्छ।
धेरैजसो अवस्थामा फाइब्रोइड साधारण अल्ट्रासाउन्डमा देखिन्छन्। तर कहिलेकाहीँ तिनीहरूको आकार धेरै सानो हुन्छ वा तिनीहरूको स्थान यस्तो हुन्छ कि स्पष्ट देखिँदैनन्। यस्तो अवस्थामा डाक्टरले ट्रान्सभ्याजिनल अल्ट्रासाउन्ड वा एमआरआई जस्ता जाँचको सल्लाह दिन सक्छन्।
फाइब्रोइडको जोखिमलाई कसरी कम गर्न सकिन्छ?
फाइब्रोइडको जोखिम कम गर्न जीवनशैली र खानपानमा ध्यान दिनु जरुरी छ। तल दिइएका कुराहरूलाई आफ्नो दैनिक जीवनमा समावेश गर्नुहोस्:
फाइब्रोइड जोखिम कम गर्ने टिप्स
- फाइबर युक्त खाना खानुहोस्।
- हरियो सागसब्जी खानुहोस्।
- बेरीज र मौसमी फलफूल खानुहोस्।
- साबुत अनाज खानुहोस्।
- अलसीको दाना खानुहोस्।
- स्वस्थकर बोसो लिनुहोस्।
- चिनी र रिफाइन्ड कार्बोहाइड्रेट नखानुहोस्।
- नियमित व्यायाम गर्नुहोस्।
- ८ घण्टा सुत्नुहोस्।
हरियो सागसब्जी र साबुत अनाजमा फाइबर हुन्छ, जसले हर्मोनल सन्तुलनमा मद्दत गर्छ। बेरीज र बेसारमा एन्टी-इन्फ्लेमेटरी गुण हुन्छन्। अलसी र हेल्दी फ्याट्सले शरीरको समग्र स्वास्थ्यलाई सहयोग गर्छन्।
फाइब्रोइडसँग जोडिएका केही सामान्य प्रश्न र उत्तर
- के फाइब्रोइडले एनिमिया (रगतको कमी) हुन सक्छ?
हो, बारम्बार वा धेरै रगत बग्ने महिनावारी हुँदा एनिमिया हुन सक्छ। यदि फाइब्रोइडका साथै एनिमियाका लक्षण देखिए, तुरुन्त डाक्टरसँग कुरा गर्नुहोस्।
- के फाइब्रोइडले क्यान्सर हुन्छ ?
होइन, धेरैजसो अवस्थामा यी नन-क्यान्सरस हुन्छन्।
- के फाइब्रोइड औषधिले हराउँछन्?
औषधिले फाइब्रोइडलाई पूर्ण रूपमा हटाउँदैन, तर यसका लक्षणहरूलाई नियन्त्रण गर्न र वृद्धिलाई सुस्त बनाउन मद्दत गर्न सक्छ।
- के फाइब्रोइड फेरि हुन सक्छन्?
हो, केही अवस्थामा उपचार पछि पनि नयाँ फाइब्रोइड बन्न सक्छन्। त्यसैले नियमित फलो-अप (जाँच) जरुरी छ।
युटेरिन फाइब्रोइडलाई सही समयमा जाँच, सन्तुलित जीवनशैली र डाक्टरको सल्लाहले राम्रो तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
