ललितपुर, असोज २६ । नेवार सभ्यताको मौलिकता, धार्मिक आस्था र तान्त्रिक परम्परासँग जोडिएको ललितपुरको ऐतिहासिक अष्टमातृका नाच (गँः प्याखँ) सुरु भएको छ। घटस्थापनादेखि ११ दिनसम्म सञ्चालन हुने यस नाचमा परम्परागत विधि, धार्मिक अनुष्ठान र विशेष तान्त्रिक मुद्रामार्फत देवीदेवताको आराधना गरिन्छ।

अष्टमातृका नाच प्रबन्ध समितिका अध्यक्ष राजेन्द्र शाक्यका अनुसार मल्लकालीन राजा श्रीनिवास मल्लको शासनकालमा नेपाल संवत् ७८४ देखि सुरु भएको मानिने यो नाच करिब ३६२ वर्ष पुरानो सांस्कृतिक परम्परा हो। प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्ल प्रतिपदा अर्थात् घटस्थापनाका दिन ललितपुरको नकबहिल परिसरमा विधिवत् पूजा गरेर नाचको शुभारम्भ गर्ने परम्परा छ।

यस वर्ष पनि परम्पराअनुसार देवगणलाई बाजागाजासहित विभिन्न स्थान हुँदै मङ्गलबजार पुर्‍याइएको थियो। त्यहाँ तलेजुका पुजारी राजोपाध्याय ब्राह्मणले पूजा गरी देवगणलाई मूलचोकमा प्रवेश गराएपछि नाच सर्वसाधारणका लागि प्रदर्शन गरिएको हो।

शान्ति, सुरक्षा र समृद्धिको कामनासहित नाच प्रदर्शन

अष्टमातृका नाच धार्मिक विश्वास र शक्तिको उपासनासँग सम्बन्धित छ। देशमा शान्ति, सुरक्षा र समृद्धि कायम होस् तथा जल, अग्नि, सिंह, सर्प, हात्ती, चोर, झ्यालखाना र भूतप्रेत गरी आठ प्रकारका महाभयबाट मुक्ति मिलोस् भन्ने जनविश्वासका साथ यो नाच प्रदर्शन गरिँदै आएको छ।

नेवार समुदायको मौलिक सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा रहेको यस नाचमा शाक्य र बज्राचार्य वंशका कलाकार सहभागी हुन्छन्। कलाकारलाई देवीदेवताका मुकुन्डो, परम्परागत तान्त्रिक भेषभूषा र विशेष गरगहना पहिराएर मण्डलाकार रूपमा नचाइन्छ। प्रत्येक देवगणको तान्त्रिक मुद्रा, चाल र भावभङ्गी फरक हुने भएकाले नाचले धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले विशेष महत्त्व राख्छ।

अष्टमातृका नाचमा सिंघ्रिणी, भैरव, गणेश, कुमार, ब्रह्मायणी, महेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, बाराही, इन्द्रायणी, चामुण्डा, महालक्ष्मी र व्याघ्रिणी गरी १३ देवगण सहभागी हुन्छन्। यी देवगणको प्रस्तुति, मुकुन्डो र परम्परागत भेषभूषाले नाचलाई विशिष्ट बनाउने गर्छ।

११ दिनसम्म विभिन्न स्थानमा प्रदर्शन

अष्टमातृका नाच निर्धारित धार्मिक विधि र परम्पराअनुसार ललितपुरका विभिन्न स्थानमा प्रदर्शन गरिन्छ। नाचका सुरुका चार दिन नकबहिलबाट सुरु भएर पाटन दरबार क्षेत्रको मूलचोकमा प्रदर्शन गर्ने परम्परा छ।

त्यसपछिका पाँच दिन रातिको समयमा कात्तिक डबलीमा नाच देखाइन्छ। फूलपाती र विजयादशमीका दिन दिउँसो मूलचोकमा विशेष नृत्य प्रस्तुत गरिन्छ। एकादशीका दिन नकबहिल डबलीमा अन्तिम नृत्य प्रदर्शन गरेपछि यस वर्षको जात्रा समापन हुन्छ।

यसरी विभिन्न दिन र स्थानमा प्रस्तुत गरिने नाचले पाटनका ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्थललाई धार्मिक गतिविधिसँग जोड्ने काम गर्छ। नाच अवलोकन गर्न स्थानीयवासी, संस्कृतिप्रेमी र परम्पराप्रति चासो राख्ने दर्शकको सहभागिता रहने गर्छ।

पुस्तौँदेखि निरन्तर कलाकारको सहभागिता

अष्टमातृका नाचको निरन्तरतामा कलाकारहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहँदै आएको छ। यस नाचमा शैलेन्द्र शाक्यले विगत २६ वर्षदेखि कौमारी र भैरवको भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ। त्यसैगरी आयर्म बज्राचार्यले सिंघ्रिणी र सुप्रिन्स शाक्यले विगत १० वर्षदेखि व्याघ्रिणीको भूमिका निभाउँदै आउनुभएको छ।

वर्षौँसम्म एउटै भूमिकामा सहभागी हुँदै आएका कलाकारले आफ्नो अनुभव, सीप र परम्परागत ज्ञानलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्। यस्ता कलाकारको योगदानले ऐतिहासिक नाचलाई वर्तमान पुस्तासम्म पुर्‍याउन सहयोग गरेको छ।

तान्त्रिक साधना र शुद्धताको परम्परा

अष्टमातृका नाच सुरु हुनुअघि कलाकारले आहारविहार शुद्ध गर्ने र घटस्थापनाको अघिल्लो रात तन्त्र साधना गर्ने परम्परा रहेको छ। धार्मिक विधि पूरा गरेपछि कलाकारले नाचका लागि आवश्यक तयारी गर्छन्।

त्यसपछि बिहान न्याखाचुकस्थित नित्यनाथ मन्दिरको प्राङ्गणबाट परम्परागत पोसाक र गरगहनामा सजिएका देवगण मुकुन्डो नलगाई क्रमबद्ध रूपमा नागबहाल हुँदै नकबहिल पुग्ने गर्छन्। निर्धारित धार्मिक विधिपछि मुकुन्डो लगाएर नाच प्रदर्शन गरिन्छ।

नाचको प्रत्येक चरणमा परम्परागत विधि पालना गरिने भएकाले यो केवल मनोरञ्जनात्मक प्रस्तुति नभई धार्मिक अनुष्ठान र सांस्कृतिक अभ्यासको संयोजनका रूपमा स्थापित छ।

पाटनको मौलिक पहिचान बोकेको सांस्कृतिक सम्पदा

ललितपुरको अष्टमातृका नाचले नेवार समुदायको धार्मिक आस्था, तान्त्रिक परम्परा, नृत्यकला र सामाजिक जीवनलाई एकै ठाउँमा जोडेको छ। यसले पाटनको मौलिक पहिचानलाई जीवन्त राख्नुका साथै नयाँ पुस्तालाई पुर्खाबाट हस्तान्तरण हुँदै आएको कला र संस्कृतिसँग परिचित गराउने अवसर प्रदान गर्छ।

सहरी जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशबीच यस्ता परम्परागत जात्रा तथा नाचको संरक्षण गर्नु महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। कलाकार, स्थानीय समुदाय र सम्बन्धित संस्थाको निरन्तर सहभागिताले मात्रै यस्ता सांस्कृतिक सम्पदालाई भावी पुस्तासम्म पुर्‍याउन सकिन्छ।

करिब ३६२ वर्ष पुरानो मानिने अष्टमातृका नाच आज पनि निर्धारित विधि र परम्पराअनुसार सञ्चालन हुनु पाटनको सांस्कृतिक निरन्तरताको उदाहरण हो। ११ दिनसम्म विभिन्न स्थानमा प्रदर्शन गरिने यस नाचले दसैँको धार्मिक वातावरणलाई थप जीवन्त बनाउनुका साथै ललितपुरको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक वैभवलाई उजागर गरेको छ।