काठमाडौँ । नेपालको पहिलो विश्वव्यापी परिकारसम्बन्धी शब्दकोश फलाङ फुड डिक्सनरी का लेखक शिव न्यौपाने पछिल्लो समय जलवायु न्याय, पुनःप्रयोग र वातावरणीय सचेतनाका विषयमा सार्वजनिक रूपमा सक्रिय देखिएका छन्।

मेलबर्नमा बस्दै आएका न्यौपानेले सामाजिक सञ्जालमार्फत वातावरणीय मुद्दाप्रति आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्दै आएका छन्। बालेन शाहको नाम र जलवायु न्यायको माग जोडिएको टी–सर्टमार्फत उनले वातावरणीय सरोकारलाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउने प्रयाससमेत गरेका छन्।

तर उनको अभियान सामाजिक सञ्जालमा अभिव्यक्ति दिनेमा मात्र सीमित छैन। खाद्य संस्कृति, परिकार र खाद्यसम्बन्धी शब्दावलीको अध्ययन तथा लेखनसँग जोडिएका न्यौपानेले खाद्य तथा पेय पदार्थको उपभोगपछि निस्कने प्याकेजिङ सामग्री, प्लास्टिकका बोतल, क्यान, काँचका बोतल तथा अन्य फोहोरको व्यवस्थापनबारे पनि आवाज उठाउँदै आएका छन्।

खाद्य प्रणालीसँगै फोहोर व्यवस्थापनको प्रश्न

न्यौपानेको दृष्टिकोणमा खाद्य प्रणाली र वातावरणलाई छुट्टाछुट्टै विषयका रूपमा हेर्न कठिन छ। खाद्य वस्तुको उत्पादनदेखि प्याकेजिङ, उपभोग र त्यसपछि उत्पन्न हुने फोहोर व्यवस्थापनसम्मको सम्पूर्ण चक्रले जमिन, पानी र समुद्री वातावरणमा प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैले खाद्य संस्कृतिको चर्चा गर्दा खाद्य फोहोर तथा प्याकेजिङ व्यवस्थापनलाई समेत बहसको हिस्सा बनाउनुपर्ने उनको धारणा छ।

यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्ने क्रममा न्यौपानेले पुनःप्रयोग गर्न सकिने सामग्री संकलन तथा बिक्रीबाट प्राप्त रकमलाई सामाजिक सहयोगमा प्रयोग गर्ने अभ्यास अघि बढाएका छन्।

धातुजन्य सामग्री, बोतल, क्यान, प्याकेजिङ तथा अन्य पुनःप्रयोगयोग्य वस्तु संकलन गर्ने उनको अभ्यासले फोहोरका रूपमा हेरिने सामग्रीमा पनि आर्थिक तथा सामाजिक मूल्य हुन सक्ने सन्देश दिन खोजेको देखिन्छ।

‘फोहोर मोहर हो’ भन्ने सन्देश

न्यौपानेको अभियानको अर्को पक्ष व्यक्तिगत योगदानलाई सामुदायिक सन्देशसँग जोड्नु हो। ‘फोहोर मोहर हो’ भन्ने अवधारणाबाट प्रेरित हुँदै उनी समुदायबाट पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री संकलन गर्ने, त्यसको बिक्रीबाट प्राप्त रकम सामाजिक काममा प्रयोग गर्ने र यसै प्रक्रियामार्फत वातावरणीय चेतना फैलाउने प्रयासमा छन्।

यसले पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीलाई केवल फोहोरका रूपमा नहेरी त्यसको आर्थिक मूल्य पहिचान गर्नुपर्ने विषयलाई पनि अगाडि ल्याएको छ।

जलवायु न्यायमा नेपालको आवाज

जलवायु परिवर्तनको प्रभाव स्थानीय सीमाभन्दा बाहिर विश्वव्यापी बहसको विषय बनिसकेको छ। हिमाली क्षेत्रदेखि समुद्री क्षेत्रसम्म जलवायु परिवर्तनका प्रभावबारे बहस भइरहेका बेला नेपालजस्तो जलवायु जोखिममा रहेको देशले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा आफ्ना सरोकार स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने आवाज पनि उठिरहेको छ।

यही सन्दर्भमा न्यौपानेले नेपालले जलवायु न्यायका विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायसमक्ष आफ्नो आवाज अझ प्रभावकारी रूपमा राख्नुपर्ने धारणा व्यक्त गर्दै आएका छन्।

उनका गतिविधिलाई कुनै राजनीतिक व्यक्तित्वको समर्थन वा विरोधका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा नागरिकस्तरबाट वातावरणीय प्रश्न उठाउने प्रयासका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। बालेन शाहको नाम उल्लेख भएको टी–सर्ट उनको सार्वजनिक सन्देशको एउटा दृश्यात्मक माध्यम भए पनि उनले उठाउँदै आएका मुख्य विषय जलवायु परिवर्तन, फोहोर व्यवस्थापन, पुनःप्रयोग र वातावरणीय जिम्मेवारीसँग सम्बन्धित छन्।

‘अब पुग्यो’ को सन्देश

‘अब पुग्यो’ भन्ने उनको सन्देशले वातावरणीय संकटलाई भविष्यको समस्या भन्दै पन्छाउने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउँछ। खाद्य तथा पेय पदार्थको उत्पादन र उपभोगसँग जोडिएको प्याकेजिङ सामग्रीको प्रयोग, पुनःप्रयोग तथा उचित व्यवस्थापनमा व्यक्ति, व्यवसाय, समुदाय र सरकार सबैको भूमिका रहने उनको जोड छ।

फलाङ फुड डिक्सनरी मार्फत खाद्य संस्कृति र शब्दावलीलाई दस्तावेजीकरण गरेका न्यौपानेले आफ्नो लेखकीय यात्रालाई वातावरणीय चेतनासँग जोड्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

उनका गतिविधिले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाउँछन्—खाद्य संस्कृति संरक्षणसँगै खानापछि उत्पन्न हुने फोहोर व्यवस्थापनप्रति हाम्रो जिम्मेवारी कति छ ?

अन्ततः ग्रहको स्वच्छता कुनै एक व्यक्ति, समुदाय वा देशको मात्र जिम्मेवारी होइन। पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री संकलन गर्ने व्यक्तिगत अभ्यासदेखि जलवायु न्यायको अन्तर्राष्ट्रिय बहससम्म वातावरणीय जिम्मेवारीका विभिन्न तह छन्। न्यौपानेको अभियानले लेखन, खाद्य संस्कृति, पुनःप्रयोग र सामाजिक चेतनालाई एउटै सार्वजनिक संवादमा जोड्ने प्रयास गरेको छ।