वाशिङटन डीसी । वैज्ञानिकहरूले हाम्रो आकाशगङ्गा मिल्की वेले करिब १० अर्ब वर्षअघि अर्को सानो आकाशगङ्गालाई निलेर त्यसका अवशेष अझै आफ्नो भित्र बोकेको हुनसक्ने नयाँ प्रमाण फेला पारेका छन् । खगोलविद्हरूले उक्त प्राचीन फुच्चे आकाशगङ्गालाई नर्स पौराणिक कथाका छलकपटका देवता “लोकी” को नामबाट “लोक” नाम दिएका छन् । यो खोजले मिल्की वेको प्रारम्भिक विकासबारे हालसम्मको बुझाइ परिवर्तन गर्न सक्ने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ । नासाका अनुसार मिल्की वे करिब १ लाख प्रकाश–वर्ष चौडाइमा फैलिएको छ र यसभित्र १०० अर्बदेखि ४०० अर्बसम्म तारा छन् । प्रकाश–वर्ष भनेको प्रकाशले एक वर्षमा पार गर्ने दूरी हो, जुन करिब ९४ खर्ब ६० अर्ब किलोमिटर बराबर हुन्छ । 

वैज्ञानिकहरूका अनुसार आजको विशाल मिल्की वे सुरुबाट यति ठुलो थिएन । करिब १२ अर्ब वर्षअघि यो साना–साना फुच्चे आकाशगङ्गासँग लगातार ठोक्किँदै र तिनलाई आफूमा समेट्दै विस्तारित हुँदै गएको थियो। तर यसको सुरुवाती आकार र तौल कति थियो भन्ने प्रश्न अझै अनुत्तरित छ । यही रहस्य बुझ्न वैज्ञानिकहरूले यसले निलेका पुराना आकाशगङ्गाका अवशेष खोजिरहेका छन् । हालै प्रकाशित एक अध्ययनले मिल्की वेको “ग्यालेक्टिक डिस्क” नजिक अनौठो समूहमा रहेका धातु–गरिब (धातु कम वा हुँदै नभएका) ताराहरू पहिचान गरेको छ। यो अध्ययन रोयल एस्ट्रोनोकिल सोसाइटीको मासिक जर्नलमा प्रकाशित भएको हो । 

किन महत्त्वपूर्ण छन् धातु–गरिब ताराहरू ?

ग्यालेक्टिक डिस्क भनेको मिल्की वेको ठुलो घुम्ने चक्राकार भाग हो, जहाँ धेरै तारा अवस्थित छन् । वैज्ञानिकहरूका अनुसार ब्रह्माण्डका प्रारम्भिक ताराहरू मुख्यतः हाइड्रोजन र हिलियमबाट बनेका थिए । ती ताराहरूले आफ्नो केन्द्रमा भारी तत्त्व निर्माण गरे र विस्फोटपछि ती तत्त्व अन्तरिक्षमा फैलाए । त्यसपछि बनेका नयाँ पुस्ताका ताराहरूमा धातुहरू बढी पाइयो ।तर धातु–गरिब ताराहरू अत्यन्त पुराना मानिन्छन् । यस्ता ताराहरू प्रायः प्राचीन फुच्चे आकाशगङ्गासँग सम्बन्धित हुन्छन् । वैज्ञानिकहरूको अनुमानमा मिल्की वेले यस्ता धेरै फुच्चे आकाशगङ्गालाई निल्दै आफ्नो वर्तमान आकार बनाएको हो ।कनेक्टिकट विश्वविद्यालयका भौतिकशास्त्रका सह–प्राध्यापक डा. कारा ब्याटर्सबीले एउटा इमेलमा  लेखेकी छिन्, ‘अति धेरै धातु–गरिब अर्थात् भीएमपी ताराहरू अरबौं वर्षदेखि अस्तित्वमा छन्, जसले ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक पुस्ताका ताराहरूको गठनको संकेतहरू आफू भित्र राखेका छन्,’ । उनका अनुसार यस्ता ताराहरूको संरचना र गति अध्ययन गर्दा प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको अवस्था बुझ्न सकिन्छ । 

अहिलेसम्म वैज्ञानिकहरूले यस्ता पुराना ताराहरू प्रायः “तारकीय प्रभामण्डल” भनिने बाहिरी क्षेत्रमा खोजिरहेका थिए । तर केही खगोलविद्हरूले अझ गहिरो भाग, विशेष गरी डिस्कभित्र पनि प्राचीन विलयका प्रमाण लुकेका हुनसक्ने अनुमान गरेका थिए । तर त्यहाँ धुलो, ग्यास र नयाँ धातुयुक्त ताराहरू धेरै भएकाले पुराना धातु–गरिब ताराहरू पहिचान गर्न कठिन थियो । अध्ययनका प्रमुख लेखक फेडेरिको सेस्टिटो र उनको टोलीले युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सीको गइया टेलिस्कोपबाट प्राप्त तथ्याङ्क प्रयोग गरेर ग्यालेक्टिक डिस्क नजिक २० वटा धातु–गरिब ताराहरू पहिचान गरे । गइयाले २०१४ देखि २०२५ सम्म मिल्की वेका करिब २ अर्ब ताराहरूको गति र संरचना मापन गरेको थियो । त्यसपछि वैज्ञानिकहरूले क्यानडा–फ्रान्स–हवाई टेलिस्कोप को उच्च–रिजोल्युसन स्पेक्ट्रोग्राफ प्रयोग गरेर ती ताराहरूको विस्तृत अध्ययन गरे । वैज्ञानिकहरूका अनुसार ती ताराहरू १० अर्ब वर्षभन्दा पुराना हुन सक्छन् र ती सबै हाम्रो सौर्यमण्डलबाट करिब ७ हजार प्रकाश–वर्ष टाढा रहेका छन् । यिनीहरूको रासायनिक संरचना लगभग समान भएकाले ती एउटै प्राचीन फुच्चे आकाशगङ्गाबाट आएका हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ । 

किन राखियो ‘लोकी’ नाम ? 

तीमध्ये ११ वटा ताराहरू मिल्की वेको घुमाइ दिशामै घुमिरहेका थिए भने ९ वटा विपरीत दिशामा । यसले कुनै समय एउटा बाहिरी आकाशगङ्गा मिल्की वेमा मिसिएको संकेत दिन्छ । सिस्टिटोले भने, “यदि लोकी परिदृश्य सही छ भने, हाम्रो आकाशगङ्गासँग गाभिएको प्रणालीले यसको ताराहरूलाई प्रगति र विपरीत दिशा दुवैमा जम्मा गर्न सक्छ ।’ उनले थपे, ‘यदि हाम्रो मिल्की वे अझै शिशुरसानो हुँदा र यसको गुरुत्वाकर्षण क्षमता आजको भन्दा कमजोर हुँदा विलय घटना भएको भए मात्र यो अनुमति दिन सकिन्छ ।’ वैज्ञानिकहरूले उक्त प्राचीन बौना आकाशगङ्गालाई “लोकी” नाम दिएका छन् । यसको कारणबारे सिस्टिटोले भने, “त्यसैगरी, हाम्रा अभिवृद्धि भएका ताराहरूले हामीलाई तिनीहरूको उत्पत्ति बुझ्न केही कठिनाइ दिए ।” उनका अनुसार सुरुमा एउटै प्रणालीका ताराहरू कसरी दुई फरक दिशामा घुम्न सक्छन् भन्ने बुझ्न निकै कठिन भएको थियो । 

वैज्ञानिकहरूका अनुसार मिल्की वेको विकास “आकाशगंगीय नरभक्षण” मार्फत भएको हो । यस प्रक्रियामा ठुलो आकाशगङ्गाले सानो आकाशगङ्गालाई आफ्नो गुरुत्वाकर्षण बलले तानेर आफूमा समेट्छ । सिकागो विश्वविद्यालयको खगोल विज्ञान र खगोल भौतिकशास्त्र विभागका सहायक प्राध्यापक अलेक्ज्याण्डर जीले भने, “त्यहाँ सधैं धेरै साना मर्जरहरू भइरहेका हुन्छन्, तर साँच्चै ठुला भक्षणहरूले मिल्की वेको विकास इतिहास परिवर्तन गर्न सक्छन् ।यसअघि पनि मिल्की वेले “गैया–ससेज–एन्सेलाडस” नामक ठुलो आकाशगङ्गासँग ८ देखि १० अर्ब वर्षअघि विलय गरेको प्रमाण फेला परिसकेको छ । वैज्ञानिकहरूका अनुसार त्यस घटनाले मिल्की वेलाई अहिलेको स्थिर स्वरूप दिन ठुलो भूमिका खेलेको थियो । जीका अनुसार नयाँ “लोकी” खोज त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुनसक्छ । उनले भने, “यदि यो वास्तविक हो भने, यसले हाम्रो मिल्की वेको गठन इतिहासको एक प्रमुख भाग गुमाएको संकेत गर्दछ । तर उनले यो खोजलाई अझ पुष्टि गर्न थप अध्ययन आवश्यक रहेको बताएका छन् । अब अझ ठुलो तथ्याङ्क प्रयोग गरेर वैज्ञानिकहरू “लोकी” साँच्चै स्वतन्त्र प्राचीन आकाशगङ्गा थियो वा होइन भन्ने पत्ता लगाउने तयारीमा छन् ।