काठमाडौँ । नेपाल कृषि प्रधान देश भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा कृषि क्षेत्रले अपेक्षाअनुसार विकासको गति लिन सकेको छैन। देशको ठूलो जनसंख्या अझै पनि प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा कृषिमा निर्भर रहेकाले कृषि क्षेत्रको सुदृढीकरण बिना समग्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको विकास सम्भव नहुने विज्ञहरूको धारणा छ। कृषि क्षेत्रलाई आधुनिक, सम्मानित र आकर्षक पेशाको रूपमा स्थापित गर्न नसकेसम्म युवापुस्ताको आकर्षण यस क्षेत्रमा बढ्न नसक्ने देखिन्छ।

विश्वका विकसित राष्ट्रहरूको अनुभवले पनि कृषि क्षेत्रलाई सुदृढ बनाइ आर्थिक समृद्धिको आधार तयार गरिएको देखाउँछ। त्यसैले नेपालले पनि सर्वप्रथम कृषिमा आत्मनिर्भर बन्ने दीर्घकालीन लक्ष्य तय गर्दै तत्कालका लागि आयात प्रतिस्थापनमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ। नेपालमा सहज रूपमा उत्पादन गर्न सकिने तर विदेशबाट आयात भइरहेका कृषि उपज तथा खाद्य वस्तु स्वदेशमै उत्पादन गर्न सकियो भने ठूलो मात्रामा विदेशी मुद्रा बचत गर्न सकिनेछ। यसले किसानको आम्दानी बढाउनुका साथै राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई समेत मजबुत बनाउने विश्वास गरिएको छ।

नेपालको हिमाल, पहाड र तराईको विविध भूगोल, हावापानी तथा उर्वर माटोका कारण विभिन्न प्रकारका बाली, फलफूल, तरकारी तथा पशुपालन व्यवसाय सञ्चालनका लागि पर्याप्त सम्भावना रहेको छ। भूगोलअनुसार उपयुक्त बाली छनोट, उन्नत बिउबिजन, आधुनिक सिँचाइ प्रणाली, कृषि यान्त्रीकरण तथा प्रविधिको प्रयोगमार्फत उत्पादन वृद्धि गर्न सकिने विज्ञहरूको भनाइ छ। साथै किसानमैत्री नीति, सहुलियतपूर्ण कृषि कर्जा, कृषि बीमा, उत्पादनको उचित मूल्य निर्धारण तथा प्रभावकारी बजारीकरण प्रणालीको विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि औँल्याइएको छ।

उत्पादन भएर पनि किसानले उचित बजार नपाउने समस्या अहिले पनि ठूलो चुनौतीका रूपमा रहेको छ। त्यसैले कृषि उपजको भण्डारण, प्रशोधन तथा बजार व्यवस्थापनमा राज्यले विशेष ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। पछिल्लो समय स्थानीय तथा मौलिक बिउबिजन, रैथाने बाली र परम्परागत कृषि प्रणाली हराउँदै जानु अर्को गम्भीर चिन्ताको विषय बनेको छ। विज्ञहरूका अनुसार नेपाली मौलिक खाद्य संस्कृति, स्थानीय बाली तथा परम्परागत कृषि ज्ञानको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्न सके नेपालको कृषि क्षेत्रलाई थप विशिष्ट र प्रतिस्पर्धी बनाउन सकिन्छ।

कृषि केवल आर्थिक गतिविधि मात्र नभई नेपाली समाजको संस्कृति, परम्परा र जीवनशैलीसँग गहिरो रूपमा जोडिएको क्षेत्र पनि हो। न्वागी खाने, भूमिको पूजा गर्ने, सामूहिक रूपमा रोपाइँ गर्ने तथा बाली भित्र्याउने जस्ता परम्पराले कृषि र समाजबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई झल्काउँछन्। आधुनिक प्रविधिसँगै यस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षण गर्दै कृषिलाई सम्मानित पेशाका रूपमा विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता रहेको जानकारहरू बताउँछन्।

यससँगै पशुपालन क्षेत्रलाई पनि समान प्राथमिकताका साथ अगाडि बढाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ। दूध, मासु, अण्डा तथा अन्य पशुजन्य उत्पादनले पोषण सुरक्षा, रोजगारी सिर्जना तथा ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढीकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने भएकाले कृषि र पशुपालनलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरिएको छ।

राज्य, निजी क्षेत्र, सहकारी संस्था र किसानबीच प्रभावकारी समन्वय गरी कृषि तथा पशुपालनलाई आधुनिक, व्यवसायिक र आत्मनिर्भर क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न सकियो भने युवाहरूलाई स्वदेशमै रोजगारी र अवसर सिर्जना हुने विश्वास गरिएको छ। कृषि क्षेत्रको दिगो विकासमार्फत मात्रै नेपाल आर्थिक समृद्धितर्फ मजबुत रूपमा अगाडि बढ्न सक्ने विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।