शिव न्यौपाने, अर्थसमाचार संवाददाता । विश्व राजनीति अहिले अत्यन्त संवेदनशील मोडमा पुगेको छ। धेरै विश्लेषकहरू तेस्रो विश्वयुद्धको सम्भावनाबारे चर्चा गरिरहेका छन्। तर हालका सैन्य, आर्थिक र कूटनीतिक अवस्थालाई हेर्दा निकट भविष्यमा ठूलो स्तरको विश्वयुद्ध हुने सम्भावना निकै कम देखिन्छ। यद्यपि विभिन्न क्षेत्रमा साना तथा क्षेत्रीय द्वन्द्व भने लामो समयसम्म जारी रहने संकेत देखिन्छन्।

युक्रेन युद्धले यस अवस्थालाई स्पष्ट रूपमा देखाएको छ। करिब चार वर्षदेखि जारी युद्धमा रूसले ठूलो मात्रामा सैन्य सम्पत्ति गुमाएको छ र अझैसम्म युक्रेनी नेतृत्वलाई हटाउन सफल भएको छैन। यसले ठूला शक्तिहरू बीच प्रत्यक्ष युद्ध गर्ने जोखिम निकै महँगो र अनिश्चित हुने देखाएको छ। यस्तो अनुभवका कारण चीन र रूस जस्ता शक्तिहरूले अमेरिका सँग प्रत्यक्ष सैन्य टकराव गर्ने साहस सजिलै नगर्ने विश्लेषण गरिएको छ।

विशेष गरी चीनसँग हालसम्म ठूलो स्तरको आधुनिक युद्धको प्रत्यक्ष अनुभव कम रहेको तथ्य पनि यस सन्दर्भमा उल्लेखनीय मानिन्छ। यही कारणले ताइवानमाथि आक्रमण जस्तो ठूलो कदम चाल्न चीन अत्यन्त सावधानीपूर्वक अघि बढ्ने अनुमान गरिन्छ।

भूराजनीतिक दृष्टिले ऊर्जा स्रोत र समुद्री मार्गहरू अझै पनि शक्तिशाली राष्ट्रहरूको रणनीतिक प्राथमिकतामा छन्। होर्मोज जलडमरू जस्ता महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्गहरू नियन्त्रणमा राख्नु विश्व ऊर्जा आपूर्तिको सुरक्षासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो। विश्लेषकहरूका अनुसार, यदि ठूलो द्वन्द्वको जोखिम बढ्यो भने अमेरिकाले यस्ता रणनीतिक मार्गहरू नियन्त्रणमा राखेर चीनमाथि दबाब सिर्जना गर्न सक्ने सम्भावना रहन्छ।

विश्वव्यापी हतियार उद्योग पनि युद्ध र तनावबाट प्रत्यक्ष प्रभावित हुने क्षेत्र हो। उच्च स्तरको प्रतिस्पर्धा र रणनीतिक प्रतिस्पर्धाले विश्व शक्ति सन्तुलनलाई निरन्तर परिवर्तन गरिरहेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिका जस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरूले बहुमूल्य प्राकृतिक स्रोतहरू विशेष गरी तेल माथि प्रभाव कायम राख्ने प्रयासलाई आफ्नो दीर्घकालीन रणनीतिमा समावेश गर्ने गरेको देखिन्छ।

डोनाल्ड ट्रम्प जस्ता नेताहरूको कार्यकालमा देखिएको भूराजनीतिक रणनीतिले पनि स्रोत नियन्त्रण र आर्थिक प्रभाव विस्तारलाई महत्वपूर्ण प्राथमिकता दिएको देखिन्छ। भेनेजुएला र इरान जस्ता देशहरूमा अमेरिकी रुचि पनि प्रायः कच्चा तेल र ऊर्जा स्रोतसँग जोडिएको देखिन्छ, जसले विश्व शक्ति समीकरणलाई प्रभावित गर्ने गर्छ।

पूर्व अमेरिकी विदेशमन्त्री हेनरी किसिन्जरले एकपटक भनेका थिए, “अमेरिकाको शत्रु हुनु खतरनाक हुन सक्छ, तर अमेरिकाको मित्र हुनु घातक पनि हुन सक्छ।” यो भनाइले साना राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा सन्तुलित र चतुर कूटनीति अपनाउनुपर्ने आवश्यकतालाई संकेत गर्छ।

नेपालका लागि पनि यही पाठ महत्वपूर्ण छ। चीन, भारत र अमेरिकाजस्ता शक्तिहरूबीच बढ्दो प्रतिस्पर्धाको बीचमा नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्दै सन्तुलित विदेश नीति अपनाउनु पर्ने आवश्यकता झन् बढेको छ। विशेषगरी बीआरआई र एमसीसीजस्ता पहलहरूलाई नेपालले अवसरका रूपमा उपयोग गर्दै, कुनै पनि भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाको ‘ट्रोजन घोडा’ बन्ने जोखिमबाट जोगिनुपर्ने विश्लेषकहरू बताउँछन्।

समग्रमा, विश्व अहिले ठूलो विश्वयुद्धतर्फ भन्दा पनि दीर्घकालीन क्षेत्रीय तनाव र साना द्वन्द्वतर्फ अघि बढिरहेको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा साना राष्ट्रहरूका लागि विवेकपूर्ण कूटनीति र सन्तुलित रणनीति नै सबैभन्दा सुरक्षित मार्ग बन्न सक्छ।