काठमाडौँ । सहयोग गर्न ठूलो रकम नै आवश्यक पर्छ भन्ने आमधारणा भन्दा फरक ढंगले सामाजिक उत्तरदायित्वलाई व्यवहारमा उतार्दै आएका छन् ‘फलाङ फुड डिक्सनरी’का लेखक शिव न्यौपाने। नेपालमा विभिन्न सामाजिक तथा सामुदायिक क्षेत्रमा नियमित सहयोग गर्दै आएका न्यौपानेले यसपटक पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सामग्री र आफ्नो पुस्तक बिक्रीबाट प्राप्त रकमलाई सामाजिक सहयोगमा रूपान्तरण गरेका छन्।

न्यौपानेले आफ्नो व्यक्तिगत पहलमा संकलन गरेका धातुका सामग्री, पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने बोतल तथा ‘फलाङ फुड डिक्सनरी’ बिक्रीबाट प्राप्त रकम प्रधानमन्त्री राहत कोषमा सहयोग गरेका हुन्। उनका लागि यो केवल राहत कोषमा रकम जम्मा गर्ने अभियान मात्र नभई समुदायप्रतिको जिम्मेवारी र वातावरण संरक्षणलाई एउटै उद्देश्यसँग जोड्ने प्रयास हो।

मेलबर्न जस्तो महँगो शहरमा बसोबास गर्दा आम्दानी भए पनि घरको ऋण, कार लोन, बीमा, विभिन्न बिल, कर तथा दैनिक जीवनका खर्चले आम्दानीको ठूलो हिस्सा खर्च हुने न्यौपानेको अनुभव छ। नेपाली रुपैयाँमा पाँच–छ लाख बराबरको मासिक आम्दानी देखिए पनि त्यसअनुसार बचत गर्न सहज नहुने उनी बताउँछन्।

यही अवस्थाका बीच ‘सहयोग गर्न पैसा नै चाहिन्छ’ भन्ने सोचलाई व्यवहारबाटै चुनौती दिने प्रयास उनले गरेका छन्। आफ्नो समय, श्रम र घरबाट निस्कने पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीलाई सामाजिक सहयोगको स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्दै न्यौपानेले फरक किसिमको अभियान अघि बढाएका हुन्।

फोहोरलाई स्रोतमा बदल्ने प्रयास

आफ्नो बिदाको समय सदुपयोग गर्दै न्यौपानेले बोतल, धातु तथा अन्य रिसाइकल गर्न मिल्ने सामग्री संकलन गरी बिक्री गर्दै आएका छन्। त्यसबाट प्राप्त रकम सामाजिक कार्यमा प्रयोग गर्दा एकातर्फ सहयोग गर्न पाएको व्यक्तिगत सन्तुष्टि मिल्ने र अर्कोतर्फ फोहोर व्यवस्थापन प्रति सकारात्मक सोच विकास गर्न सकिने उनको विश्वास छ।

‘फोहोरबाट पनि सहयोग गर्न सकिन्छ’ भन्ने अवधारणाले आर्थिक रूपमा सीमित व्यक्तिलाई समेत आफ्नो क्षमता र उपलब्ध स्रोतअनुसार सामाजिक कार्यमा योगदान गर्न प्रेरित गर्न सक्ने उनी बताउँछन्।

उनको अभियानले घरबाट निस्कने फोहोरलाई केवल फाल्ने वस्तुका रूपमा नभई पुनःप्रयोग वा पुनर्चक्रण मार्फत आर्थिक तथा सामाजिक मूल्य सिर्जना गर्न सकिने स्रोतका रूपमा हेर्नुपर्ने सन्देश दिन खोजेको छ।

राहतसँगै दीर्घकालीन वातावरण संरक्षणमा जोड

न्यौपानेको अभियानको महत्वपूर्ण पक्ष तत्काल राहतका लागि रकम संकलन गर्नु मात्र होइन। उनी नेपालका शहर तथा स्थानीय तहमा व्यवस्थित रिसाइक्लिङ केन्द्र स्थापना गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याउँदै आएका छन्।

घरबाट निस्कने बोतल, प्लास्टिक, कागज, क्यान, फलाम तथा अन्य पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीलाई छुट्टाछुट्टै संकलन गरी व्यवस्थित रूपमा बिक्री तथा पुनर्चक्रण गर्ने प्रणाली विकास गर्न सके त्यसले वातावरणीय प्रदूषण कम गर्न सहयोग पुग्ने उनको धारणा छ।

त्यससँगै रिसाइक्लिङ क्षेत्रलाई व्यवस्थित गर्न सके स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जना, पुनर्चक्रण उद्योगको विकास तथा स्थानीय अर्थतन्त्र चलायमान बनाउनसमेत सहयोग पुग्न सक्ने उनी बताउँछन्।

नेपालमा फोहोर व्यवस्थापन लामो समयदेखि चुनौतीका रूपमा रहँदै आएको अवस्थामा पुनर्चक्रणयोग्य सामग्रीलाई व्यवस्थित रूपमा संकलन र उपयोग गर्ने प्रणालीले फोहोर व्यवस्थापनको समस्या कम गर्नुका साथै आर्थिक अवसर सिर्जना गर्न सक्ने सम्भावना छ।

सानो प्रयासबाट ठूलो परिवर्तनको अपेक्षा

न्यौपानेका लागि पुनर्चक्रण अभियान राहत कोषमा रकम पुर्‍याउने माध्यम मात्र होइन, व्यवहार परिवर्तनको अभियान पनि हो। एउटा बोतल वा धातुको टुक्रा संकलन गरी बिक्री गरेर सामाजिक कार्यमा सहयोग गर्नु व्यक्तिगत रूपमा सानो प्रयास देखिए पनि धेरै मानिसले एउटै अभ्यास अपनाएमा त्यसको प्रभाव ठूलो हुन सक्ने उनको विश्वास छ।

उनको सन्देश पनि सरल छ सहयोग गर्न ठूलो धनराशि आवश्यक हुँदैन। इच्छा, समय, श्रम र आफू वरपर उपलब्ध स्रोतलाई सही ढंगले प्रयोग गर्ने सोच भएमा हरेक व्यक्तिले आफ्नो क्षमता अनुसार समाजमा योगदान गर्न सकिन्छ।

यही सोचलाई व्यवहारमा उतार्दै न्यौपानेले व्यक्तिगत स्तरबाट पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री संकलन, बिक्री र त्यसबाट प्राप्त रकम सामाजिक कार्यमा लगाउने अभ्यासलाई निरन्तरता दिएका छन्।

समुदाय र वातावरणलाई एउटै अभियानमा जोड्दै

न्यौपानेको पहलले तत्कालीन मानवीय सहयोग र दीर्घकालीन वातावरण संरक्षणलाई एउटै अभियानमा जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। विपद्का समयमा राहत तथा उद्धारका लागि आर्थिक सहयोग आवश्यक हुन्छ। तर त्यससँगै फोहोर व्यवस्थापन, पुनर्चक्रण, वातावरण संरक्षण र स्थानीयस्तरमा रोजगारी सिर्जनाजस्ता दीर्घकालीन विषयमा पनि ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता उनको अभियानले देखाएको छ।

नेपालमा हरेक शहर तथा स्थानीय तहमा व्यवस्थित पुनर्चक्रण केन्द्र स्थापना गर्न सके घर तथा व्यवसायबाट निस्कने पुनःप्रयोगयोग्य सामग्रीलाई व्यवस्थित रूपमा संकलन गर्न सकिने र त्यसबाट वातावरणीय तथा आर्थिक दुवै लाभ लिन सकिने उनको धारणा छ।

यसका लागि स्थानीय सरकार, निजी क्षेत्र, समुदाय तथा नागरिकबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ। नागरिकले घरमै फोहोर छुट्याउने, पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री संकलन गर्ने र त्यसलाई उचित माध्यमबाट पुनर्चक्रण प्रक्रियामा पठाउने अभ्यास सुरु गरेमा फोहोर व्यवस्थापनको बोझसमेत घटाउन सकिन्छ।

न्यौपानेको पहलले ‘फोहोरबाट सहयोग, सहयोगबाट समुदाय र समुदायबाट वातावरण संरक्षण’ भन्ने अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरेको छ। तत्कालीन राहतका लागि गरिएको उनको आर्थिक सहयोगसँगै पुनर्चक्रण र व्यवस्थित फोहोर व्यवस्थापनबारे उठाएको विषयले दीर्घकालीन रूपमा वातावरण संरक्षण र स्थानीय अर्थतन्त्रसँग जोडिएको बहसलाई समेत अघि बढाएको छ।

उनको यो अभियानले सहयोगको अर्थ केवल पैसा दिनु मात्र नभई आफ्नो समय, श्रम, सीप र वरपर उपलब्ध स्रोतलाई समाजको हितमा प्रयोग गर्नु पनि हो भन्ने सन्देश दिएको छ।