काठमाडौँ, १९ साउन । विश्वप्रसिद्ध पर्वतारोही निर्मल पुर्जा ‘निम्सदाइ’को निधनपछि नेपालमा नागरिकता, राष्ट्रिय पहिचान, प्रवासी नेपालीसँगको सम्बन्ध तथा दोहोरो नागरिकतासम्बन्धी बहस पुनः चर्किएको छ। उनको असामयिक निधनले केवल पर्वतारोहण क्षेत्रले एक असाधारण व्यक्तित्व गुमाएको अनुभूति मात्र गराएको छैन, नेपालले विश्वभर रहेका नेपाली मूलका व्यक्तित्वलाई कसरी सम्मान गर्ने भन्ने विषयलाई पनि चर्चामा ल्याएको छ।
.gif)
निम्सदाइको निधनपछि सामाजिक सञ्जालमा नेपाल सरकारको परराष्ट्र मन्त्रालयले शोक वक्तव्यमा उनलाई नेपाली नागरिकका रूपमा उल्लेख नगरेको भन्दै धेरैले असन्तुष्टि जनाएका छन्। यद्यपि कानुनी रूपमा उनी बेलायती नागरिक रहेकाले सरकारी निकायले अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासअनुसार औपचारिक वक्तव्यमा कानुनी नागरिकताको आधारमा परिचय दिएको हुन सक्ने कानुनविद्हरूको भनाइ छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार कानुनी नागरिकता र सांस्कृतिक वा ऐतिहासिक पहिचान फरक विषय हुन्। निम्सदाइ नेपालमा जन्मिएका, नेपाली समाज र संस्कृतिमा हुर्किएका तथा आफ्नो नेपाली मूलप्रति सधैं गर्व गर्ने व्यक्तित्व थिए। त्यसैले उनी कानुनी रूपमा बेलायती नागरिक भए पनि नेपाली मूलका विश्वप्रसिद्ध पर्वतारोहीका रूपमा उनको पहिचान सधैं कायम रहने उनीहरूको तर्क छ।
यसैबीच, धेरै अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले निम्सदाइलाई ‘ब्रिटिस माउन्टेनियर’ वा ‘पूर्व बेलायती सैनिक’का रूपमा उल्लेख गरेका छन्। सञ्चार विज्ञहरूका अनुसार विश्वव्यापी पाठकलाई कानुनी हैसियत स्पष्ट पार्न यस्तो अभ्यास सामान्य भए पनि ‘नेपालमा जन्मिएका बेलायती पर्वतारोही’ वा ‘नेपाली मूलका बेलायती पर्वतारोही’ भनेर उल्लेख गरिएको भए उनको जन्मभूमिसँगको सम्बन्ध पनि स्पष्ट हुने थियो।
निम्सदाइको निधनसँगै दोहोरो नागरिकताको विषय पनि पुनः चर्चामा आएको छ। धेरै देशमा दोहोरो नागरिकताको व्यवस्था रहेकाले विदेशमा बसोबास गर्ने नागरिकले अर्को देशको नागरिकता लिए पनि जन्मभूमिसँग कानुनी सम्बन्ध कायम राख्न पाउने व्यवस्था छ। नेपालमा पनि लामो समयदेखि यस विषयमा बहस हुँदै आएको भए पनि हालसम्म स्पष्ट कानुनी व्यवस्था हुन सकेको छैन।
विश्लेषकहरूका अनुसार संविधान, राष्ट्रिय हित र अन्तर्राष्ट्रिय दायित्वलाई सन्तुलनमा राख्दै उपयुक्त नीति निर्माण गर्न सके विदेशमा रहेका नेपाली मूलका नागरिकसँग नेपालको सम्बन्ध अझ सुदृढ हुन सक्छ। यसले लगानी, ज्ञान हस्तान्तरण, सीप आदानप्रदान तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सफल नेपाली मूलका व्यक्तित्वसँगको सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाउन सहयोग पुग्ने विश्वास गरिएको छ।
यस्तै, निम्सदाइको अन्त्येष्टि नेपालमा हुने वा बेलायतमा भन्ने विषयमा पनि सार्वजनिक बहस सुरु भएको छ। केहीले जन्मभूमि नेपालमै अन्तिम विदाइ हुनुपर्ने धारणा राखेका छन् भने अर्काथरीले उनी बेलायतमा परिवारसहित बसोबास गर्दै आएकाले त्यहीँ अन्त्येष्टि हुनु स्वाभाविक हुने बताएका छन्।
यद्यपि दुवै मतभन्दा माथि परिवारको इच्छालाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा अधिकांशको जोड छ। अन्त्येष्टिसम्बन्धी अन्तिम निर्णय परिवारको चाहना, कानुनी प्रक्रिया र व्यावहारिक अवस्थाका आधारमा हुनुपर्ने धारणा व्यक्त गरिएको छ।
विश्लेषकहरूका अनुसार निम्सदाइको जीवन र योगदानले नेपाललाई शोकको घडीमा पनि दीर्घकालीन नीति, प्रवासी नेपालीसँगको सम्बन्ध, राष्ट्रिय सम्मान तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नेपाली मूलका प्रतिभाको पहिचानबारे गम्भीर आत्ममन्थन गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ। कानुनी रूपमा उनी बेलायतका नागरिक भए पनि उनको जन्मभूमि नेपालसँगको सम्बन्ध र योगदानले दुवै देशलाई गौरवान्वित बनाएको भन्दै उनको विरासतलाई सीमाभन्दा परको प्रेरणाका रूपमा स्मरण गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरिएको छ।
