काठमाडौँ। नेपालमा ठोस फोहोर व्यवस्थापन, स्क्र्याप सामग्रीको उचित उपयोग तथा वातावरणीय प्रदूषणका चुनौती दिनप्रतिदिन बढ्दै गएका छन्। सरसफाइ र ल्यान्डफिल व्यवस्थापनमा केन्द्रित बहस भइरहे पनि पुनर्चक्रण (रिसाइक्लिङ) लाई सामाजिक तथा आर्थिक विकाससँग जोड्ने अभ्यास अझै प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्न सकेको छैन।
.gif)
यही सन्दर्भमा अष्ट्रेलियाको मेलबर्नमा बसोबास गर्दै आएका नेपालका पहिलो खाद्य शब्दकोश ‘फलाङ फुड डिक्सनरी’ का लेखक शिव न्यौपाने ले सञ्चालन गरेको एउटा सानो तर प्रेरणादायी अभियान चर्चामा आएको छ। उनले घरायसी तथा प्रयोगविहीन धातुजन्य सामग्री, स्क्र्याप फलाम, पुराना विद्युतीय उपकरण, बिग्रिएका कुर्सी–टेबल, ह्याङ्गरलगायत पुनर्चक्रणयोग्य सामग्री संकलन गरी बिक्रीबाट प्राप्त रकम नेपालका विद्यालयलाई सहयोग गरेका छन्।
उनको यो पहलले सामान्यतया फोहोरका रूपमा हेरिने सामग्रीलाई सामाजिक हित र शैक्षिक विकासका लागि उपयोग गर्न सकिने सन्देश दिएको छ। वातावरण संरक्षणसँगै समुदायको सहभागिता बढाउने र सामाजिक उत्तरदायित्व निर्वाह गर्ने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा पुनर्चक्रणलाई अघि बढाउन सकिने उदाहरण यस अभियानले प्रस्तुत गरेको छ।
विज्ञहरूका अनुसार घर, कार्यालय तथा सार्वजनिक स्थानमा थुप्रिने पुनर्चक्रणयोग्य सामग्रीलाई व्यवस्थित रूपमा संकलन गरी त्यसबाट प्राप्त आम्दानी विद्यालय, पुस्तकालय, छात्रवृत्ति, शैक्षिक सामग्री तथा अन्य सामुदायिक कार्यक्रमका लागि परिचालन गर्न सकिन्छ। यसले वातावरणीय प्रदूषण न्यूनीकरणसँगै स्थानीय विकासमा समेत टेवा पुर्याउने विश्वास गरिएको छ।
नेपालमा धातु, प्लास्टिक, कागज, सिसा तथा विद्युतीय फोहोरको मात्रा उल्लेखनीय भए पनि स्रोतमै फोहोर छुट्याउने अभ्यासको कमी, पुनर्चक्रण पूर्वाधारको अभाव, जनचेतनाको न्यून स्तर तथा प्रभावकारी व्यवस्थापन प्रणाली नहुँदा पुनः प्रयोग गर्न सकिने बहुमूल्य सामग्रीसमेत सामान्य फोहोरसँगै नष्ट हुने गरेको छ। यसले वातावरणीय समस्या मात्र होइन, आर्थिक अवसरसमेत गुमाइरहेको छ।
विश्वका विभिन्न देशको अनुभवले व्यवस्थित पुनर्चक्रण प्रणालीले वातावरण संरक्षणसँगै रोजगारी सिर्जना, प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण, स्थानीय अर्थतन्त्रको सुदृढीकरण तथा सामुदायिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउने देखाएको छ। नेपालले पनि स्थानीय तहमा पुनर्चक्रण केन्द्र स्थापना, घरघरमै फोहोर छुट्याउने संस्कृतिको विकास, पुनर्चक्रण उद्योगलाई प्रोत्साहन तथा विद्यालय र समुदायमा जनचेतनामूलक अभियान सञ्चालन गर्ने नीति अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ।
यसका साथै फोहोरप्रतिको सामाजिक दृष्टिकोणमा परिवर्तन आवश्यक रहेको सरोकारवालाहरू बताउँछन्। स्क्र्याप फलाम, पुराना उपकरण तथा अन्य पुनर्चक्रणयोग्य सामग्रीलाई फाल्ने वस्तुका रूपमा होइन, आर्थिक मूल्य सिर्जना गर्ने स्रोतका रूपमा हेर्ने संस्कृतिको विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
शिव न्यौपानेको पहलले एउटा व्यक्तिको सानो प्रयासले पनि समाजमा सकारात्मक सन्देश फैलाउन सक्ने प्रमाणित गरेको छ। यद्यपि यस्ता अभियान मात्रले नेपालको सम्पूर्ण फोहोर व्यवस्थापन समस्याको समाधान गर्न नसके पनि समुदाय(आधारित यस्ता उदाहरणले दीर्घकालीन नीतिगत सुधार, जनसहभागिता र दिगो विकासका लागि प्रेरणा दिने अपेक्षा गरिएको छ।
पुनर्चक्रणलाई केवल वातावरणीय दायित्वका रूपमा नभई शिक्षा, सामाजिक उत्तरदायित्व, आर्थिक अवसर र दिगो विकाससँग जोडिएको बहुआयामिक अभियानका रूपमा अघि बढाउन सके नेपालले स्वच्छ वातावरण, सुदृढ स्थानीय अर्थतन्त्र तथा गुणस्तरीय शिक्षातर्फ महत्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गर्न सक्ने विश्वास गरिएको छ।
