काठमाडौं । हालै अमेरिकाको न्यूयोर्कस्थित विश्वप्रसिद्ध एम्पायर स्टेट बिल्डिङ मा एक रुसी जोडीले गरेको अनधिकृत आरोहणले केही घण्टामै विश्वव्यापी चर्चा बटुल्यो। प्रारम्भमा प्रेम प्रस्ताव (म्यारिज प्रपोजल) को साहसिक शैलीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको यो घटना चाँडै अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल र सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा पुग्यो।

तर यो घटना केवल प्रेम वा साहसको कथा मात्र होइन। यसले सुरक्षा, सञ्चार अर्थशास्त्र, व्यक्तिगत ब्रान्ड निर्माण र आधुनिक ‘Attention Economy’ (ध्यान–आधारित अर्थतन्त्र) को शक्तिबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

सुरक्षाभन्दा महत्वपूर्ण केही छैन
घटनापछि सम्बन्धित निकायहरूले विश्वकै सबैभन्दा परिचित तथा उच्च सुरक्षा व्यवस्थायुक्त भवनमध्ये एक मानिने एम्पायर स्टेट बिल्डिङको प्रतिबन्धित क्षेत्रमा ती व्यक्तिहरू कसरी पुगे भन्ने विवरण सार्वजनिक नगर्ने निर्णय गरेका छन्।

सुरक्षा विज्ञहरूका अनुसार यस्तो संयम सार्वजनिक सुरक्षाका दृष्टिले उचित मानिन्छ। संवेदनशील सुरक्षा विवरण सार्वजनिक हुँदा त्यसको दुरुपयोग हुन सक्ने, नक्कल गर्ने प्रयास बढ्न सक्ने तथा सर्वसाधारण र उद्धारकर्मीको सुरक्षामा जोखिम थपिन सक्ने सम्भावना रहन्छ।

विश्वव्यापी पहिचान भएको आर्थिक केन्द्र
एम्पायर स्टेट बिल्डिङ केवल ऐतिहासिक सम्पदा वा वास्तुकलाको नमुना मात्र होइन। यो विश्व पर्यटन उद्योगको प्रमुख आर्थिक केन्द्रसमेत हो। प्रत्येक वर्ष लाखौँ पर्यटक पुग्ने यस भवनबाट अवलोकन कक्ष, व्यावसायिक कार्यालय, खुद्रा व्यापार र प्रसारण सेवामार्फत ठूलो आर्थिक गतिविधि सञ्चालन हुँदै आएको छ।

हालसम्म सार्वजनिक भएका तथ्यका आधारमा भवन व्यवस्थापन वा सम्बन्धित संस्थाले उक्त आरोहणलाई स्वीकृति दिएको, सहयोग गरेको वा समर्थन गरेको भन्ने कुनै प्रमाण भेटिएको छैन। त्यसैले यस्ता अनुमानलाई तथ्यका रूपमा लिन सकिँदैन।

‘Earned Media’ को शक्ति
सञ्चार तथा बजार व्यवस्थापनमा एउटा स्थापित अवधारणा छ—सबै प्रचार विज्ञापन खरिद गरेर मात्र प्राप्त हुँदैन।

कतिपय अवस्थामा कुनै अप्रत्याशित घटनाले समाचार संस्था, टेलिभिजन, अनलाइन सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमार्फत स्वतः विश्वव्यापी चर्चा प्राप्त गर्छ। यसलाई ‘Earned Media’ भनिन्छ।

यो घटना योजनाबद्ध थियो वा थिएन भन्ने बहस आफ्नै ठाउँमा छ। तर यसले एम्पायर स्टेट बिल्डिङलाई फेरि एकपटक विश्वव्यापी समाचारको केन्द्रमा पुर्‍याएको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन।

ध्यान नै नयाँ आर्थिक सम्पत्ति
घटनामा संलग्न रुसी जोडी सामान्य पर्यटक नभई विगत केही वर्षदेखि विश्वका अग्ला संरचनामा साहसिक आरोहण गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बनाइरहेका व्यक्तिहरू हुन्। उनीहरूको यात्रामाथि आधारित नेटफ्लिक्स वृत्तचित्रले समेत अन्तर्राष्ट्रिय दर्शकको ध्यान तानेको छ।

यसले उनीहरूले आधुनिक Attention Economy अर्थात् सार्वजनिक ध्यानलाई आर्थिक मूल्यमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रियालाई राम्रोसँग बुझेको संकेत दिन्छ।

डिजिटल युगमा करोडौँ मानिसको ध्यान आकर्षित गर्न सफल घटना वा व्यक्तिले त्यसपछि वृत्तचित्र, पुस्तक, प्रायोजन, सामाजिक सञ्जाल, सार्वजनिक व्याख्यान तथा अन्य व्यावसायिक अवसर प्राप्त गर्न सक्छन्।

यस दृष्टिले विवाह प्रस्ताव घटनाको भावनात्मक पक्ष हुन सक्छ भने त्यसबाट सिर्जित विश्वव्यापी दृश्यता आर्थिक दृष्टिले अझ महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।

घटनाबाट सिक्नुपर्ने पाठ
यस विश्लेषणलाई भवन व्यवस्थापन र घटनामा संलग्न व्यक्तिबीच कुनै सहकार्य भएको अथवा संस्थाले जानाजानी यस्तो प्रचार खोजेको निष्कर्षका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। उपलब्ध तथ्यले त्यस्तो दाबीलाई समर्थन गर्दैनन्।

बरु यस घटनाले एउटा यथार्थ उजागर गरेको छ—डिजिटल सञ्चारको युगमा अप्रत्याशित घटनाले कहिलेकाहीँ करोडौँ डलर बराबरको विज्ञापन अभियानले समेत नपाउने विश्वव्यापी दृश्यता सिर्जना गर्न सक्छ।

कानुन र सार्वजनिक सुरक्षाको सम्मान आवश्यक
अष्ट्रेलियामा बसोबास गर्ने नेपाली लेखक शिव न्यौपाने का अनुसार यस्ता साहसिक गतिविधि केवल मनोरञ्जन वा आकस्मिक आवेगका परिणाम मात्र नहुन सक्छन्। यस्ता प्रयासका पछाडि दीर्घकालीन अभ्यास, शारीरिक क्षमता, जोखिम व्यवस्थापन र अनुभवको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

तर उनले यस्ता गतिविधिलाई कुनै पनि रूपमा प्रोत्साहन गर्न नहुनेमा जोड दिएका छन्। सम्बन्धित सरकारी निकाय वा सुरक्षा अधिकारीको अनुमति बिना गरिने यस्ता कार्यले सार्वजनिक सुरक्षा, उद्धार प्रणाली तथा कानुनी व्यवस्थामा गम्भीर जोखिम सिर्जना गर्न सक्ने भएकाले त्यसको अनुकरण गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

एम्पायर स्टेट बिल्डिङको यो घटना २१औँ शताब्दीको सञ्चार प्रणाली, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल अर्थतन्त्र बुझ्न महत्वपूर्ण उदाहरण बनेको छ। आज एउटा तस्बिर केही मिनेटमै विश्वभर फैलिन सक्छ, एउटा भिडियोले करोडौँ दर्शक जुटाउन सक्छ र एउटा घटनाले विश्वव्यापी सार्वजनिक बहसको दिशा परिवर्तन गर्न सक्छ।

यही कारण आधुनिक डिजिटल अर्थतन्त्रमा ‘ध्यान’ (Attention) स्वयं एउटा मूल्यवान् सम्पत्ति बनेको छ। तर ध्यान आकर्षित गर्ने प्रयास कानुन, सार्वजनिक सुरक्षा र सामाजिक जिम्मेवारीको सीमाभित्र रहनु अनिवार्य छ। दिगो प्रतिष्ठा र विश्वास त्यहीँ निर्माण हुन्छ, जहाँ सिर्जनशीलता, जिम्मेवारी र कानुनी मर्यादाबीच सन्तुलन कायम हुन्छ।